ذكر هشت قسم از اقسام تقدم و تأخر بسنده نموده است . اينك به شرح هر يك از اقسام تقدم و تأخر مىپردازيم و در ضمن بيان هر يك ، ملاك تقدم و تأخر در آن قسم را نيز بيان مىكنيم ، اگر چه مؤلف قدس سره در اين فصل متعرض ملاك تقدم و تأخر در هر يك از اقسام آن نشده و آن را به فصل بعد وانهاده است .
1 - تقدم و تأخر زمانى
روشنترين مصداق تقدم و تأخر ، آن است كه ميان اجزاى زمان ونيز ميان پديدههاى واقع در زمان ( / حوادث زمانى ) وجود دارد . ديروز بر امروز و امروز برفردا تقدم دارد ، فروردين بر ارديبهشت و سال 70 بر سال 71 تقدم دارد ؛ همچنين حوادثى كه ديروز رخ داده بر حوادثى كه امروز واقع مىشود تقدم دارد و به همين ترتيب . تقدم و تأخر ميان اجزاى زمان و امور زمانى ، اگر چه محسوس نيست ، در وضوح و روشنى همانند امور محسوس است ؛ همچون اصل زمان ، كه پديدهاى محسوس نيست ، اما حقيقتى واضح و آشكار است ، لذا شبه محسوس خوانده مىشود .
تقدم و تأخر ميان اجزاى زمان و امور زمانى ، تقدم و تأخر انفكاكى نيز خوانده مىشود ، زيرا در اين نوع تقدم وتأخر ، متقدم و متأخر هرگز با هم وجود و تحقق نمىيابند ، بلكه وجود متأخر پس از معدوم شدن متقدم امكانپذير است .
در اين نوع تقدم و تأخر ، ترتيب ميان اجزا و نيز جهت ترتيب آنها امرى حقيقى است و به هيچ وجه بستگى به اعتبار و قرارداد ما ندارد ؛ يعنى اوّلًا : ديروز و امروز حقيقتاً متعاقب و پى در پىاند ، چه ما بدان توجه بكنيم يا نكنيم و چه آن را اعتبار بكنيم يا نكنيم ؛ ثانياً : ديروز حقيقتاً پيش از امروز و قبل از آن است . ابتدا ديروز تحقق مىيابد و سپس امروز . بر خلاف تقدم و تأخر مكانى كه اوّلًا : چينش اجزا ممكن است تغيير كند ، ثانياً : تعيين جهت اين چينش كاملًا قراردادى و وابسته به نظر ما مىباشد .