أجزاءِ الزمانِ بعضِها على بعضٍ ، كالأمسِ على اليومِ ، و تقدُّمِ الحوادثِ الواقعةِ في الزمانِ السابقِ على الواقعةِ في الزمانِ اللاحقِ ؛ ويقابلهُ اللحوقُ الزمانيُّ .
ترجمه
فلاسفه با بررسى موارد گوناگون ، به انواع مختلفى از سبق و لحوق دست يافتهاند ، كه عبارتند از :
1 - سبق زمانى : نوعى از تقدم است كه متقدم و متأخر ، در آن با هم جمع نمىشوند ؛ مانند تقدم بعضى از اجزاى زمان بر بعض ديگر آن ، مثل تقدّمِ ديروز بر امروز و نيز مانند تقدّم پديدههاى واقع در زمان قبل ، نسبت به آنچه در زمانِ بعد تحقق مىيابد . در مقابل آن هم لحوق زمانى مىباشد .
شرح و تفسير
شيخ الرئيس و ديگر حكماى پيشين براى تقدم و تأخر پنج قسم ذكر كردهاند :
تقدم و تأخر زمانى ؛ تقدم بالذات كه از آن به تقدم بالسبب و بالعليه نيز تعبير شده است ؛ تقدم بالطبع كه به آن تقدم بالرتبه و بالترتيب نيز گفته شده است و تقدم بالشرف كه گاهى تقدم بالفضل خوانده مىشود . از آنجا كه عليّت نزد حكما بر دو قسم است :
عليت در وجود و عليت در تقرر ماهوى ، بعدها قسم دوم به عنوان نوع مستقلى از تقدم و تأخر تحت عنوان تقدم وتأخر بالتجوهر مطرح شد . پس از آن محقق داماد قسم ديگرى را بر اقسام تقدم افزود و نام آن را تقدم دهرى نهاد . بدين صورت اقسام تقدم به هفت رسيد . صدرالمتألهين اگر چه متعرض تقدم دهرى نشد ، خود دو قسم ديگر براى تقدم بيان كرد : يكى تقدم بالحقيقه و ديگرى تقدم بالحق .
مؤلف قدس سره به همهء اين اقسام نُهگانه در نهايةالحكمه اشاره كرده است ، اما در بدايةالحكمه تقدم به حق را بيان نكرده و همانند محقق سبزوارى در شرح منظومه به
ترجمه و شرح بداية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 28
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢٨