قضيهء دوم سلب و نفى شده است ؛ در قضيهء دوم نيز همان چيزى نفى شده باشد كه در قضيهء نخست اثبات شده است . فلاسفه گفتهاند : اين ويژگى در صورتى تحقق خواهد داشت كه دو قضيهء موجبه و سالبه در هشت چيز وحدت داشته باشند : موضوع ، محمول ، مكان ، شرط ، اضافه ، جزء و كل ، قوه و فعل و زمان . « 1 »
پس اگر بگوييم : انسان خندان است و اسب خندان نيست ؛ تناقضى وجود ندارد ، زيرا موضوعها وحدت ندارند . و اگر بگوييم انسان خندان است و انسان چهارپا نيست ، تناقضى در كار نيست ، زيرا محمولها وحدت ندارند . همچنين قضيهء : « اگر كسوف رخ دهد ، نماز آيات واجب است » و قضيهء « اگر كسوف رخ ندهد ، نماز آيات واجب نيست » متناقض نيستند ، زيرا شرطهايشان مختلف است . و اگر بگوييد : انسان در روز نمىترسد و انسان در شب مىترسد ، تناقض نيست زيرا زمانها مختلف اند .
اگر بگوييم : وزن يك ليتر آب در روى زمين يك كيلوگرم است و در فضاى بالا مثلًا نيم كيلوگرم است ، تناقض نيست ، زيرا مكانها مختلفاند . دوقضيهء علم انسان متغير است وعلم خدا متغير نيست ، متناقض ، نيسستند زيرا اضافهها ، يعنى مضاف اليههاى دو موضوع مختلف اند . اگر بگوييم : كل مساحت تهران 1600 كيلومتر مربع است و بخشى از مساحت تهران ، مثلًا شرق تهران ، 1600 كيلومتر مربع نيست ، تناقض نگفتهايم ، زيرا دو قضيه از لحاظ جزء و كل اختلاف دارند . و اگر بگوييم : هر نوزاد انسان بالقوه مجتهد است و بعضى از نوزادهاى انسان بالقوه مجتهد نيستند ، تناقض نگفتهايم ، زيرا اين دو قضيه ازلحاظ قوه و فعليت اختلاف دارند . « 2 »
تا پيش از صدرالمتألهين قدس سره درتناقض وحدت در اين امور هشتگانه معتبر دانسته مىشد ، اما صدرالمتألهين وحدت حمل را نيز در تحقق تناقض شرط دانست . بنابر
هامش
( 1 ) . در شعر فارسى اين وحدتها را به اين صورت بيان كردهاند :
در تناقض هشت وحدت شرط دان وحدت موضوع و محمول و مكان
وحدت شرط و اضافه ، جزء و كل قوه و فعل است ، در آخر زمان
( 2 ) . آشنايى با علوم اسلامى ، منطق ، درس دهم