مسلماً هر انسان يا مصداق سفيد است و يا مصداق غير سفيد ؛ و نيز هيچ يك از موجود و معدوم بر انسان به حمل اولى حمل نمىشود ، اما انسان در هر حال يا موجود است و يا معدوم مىباشد .
وحدتهاى نه گانهء معتبر در تناقض
و من أحكامِهِ : أنّ تحقُّقَه فى القضايا مشروطٌ بثمانِ وحداتٍ معروفةٍ ، مذكورةٍ فى كتبِ المنطق ؛ وزاد عليها صدرُ المتألهينَ رحمه الله وحدةَ الحملِ ، بأن يكونَ الحملُ فيهما جميعاً حملًا أوليّاً ، او فيهما معاً حملًا شايعاً ، من غيرِ اختلافٍ ؛ فلا تناقُضَ بين قولِنا :
« الجزئىُ جزئىٌّ » اى مفهوماً ، وقولِنا : « ليس الجزئىُ بجزئىٍّ » اى مصداقاً .
ترجمه
و ازجمله احكام تناقض اين است كه تحقق تناقض در قضايا مشروط به وحدتهاى هشتگانهء معروفى است كه در كتابهاى منطق آمده است . مرحوم صدرالمتألهين وحدت حمل را نيز بر آنها افزوده است ؛ به اين صورت كه : حمل در هر دو قضيهء مورد نظر ، اوّلى و يا در هر دو ، شايع باشد و دو قضيه در اين جهت با هم اختلاف نداشته باشند .
بنابراين ، بين دوقضيهء : « جزئى ، جزئى است » ، يعنى از جهت ، مفهوم و « جزئى ، جزئى نيست » ، يعنى از جهت مصداق ، تناقضى وجود ندارد .
شرح و تفسير
چنانكه پيش از اين يادآور شديم ، تناقض تقابلى است كه اوّلًا و بالذات ميان ايجاب و سلب برقرار مىباشد ؛ لذا براى آنكه دو قضيه متناقض باشند ، بايد اوّلًا يكى موجبه و ديگرى سالبه باشد ؛ ثانياً : ايجاب و سلب در آن دو قضيه دقيقاً به يك چيز تعلق گرفته باشد . يعنى در قضيهء نخست همان چيزى ايجاب و اثبات شده باشد كه در