شرح و تفسير
برهانى كه براى اثبات وجوب و ضرورت وجود علت در ظرف وجود معلول اقامه شده ، از دو مقدمه تشكيل مىگردد :
مقدمهء نخست :
اگر وجود علت در ظرف وجود معلول واجب و ضرورى نباشد ، عدمش در ظرف وجود معلول ممكن و جايز خواهد بود . اين مقدمه شبيه مقدمهء نخست برهانى است كه براى اثبات وجوب وجود معلول در ظرف علت تامه بيان شد و بيانش نيز نظير بيان همان مقدمه است .
مقدمهء دوّم :
عدم علت ، مستلزم عدم معلول است . لذا امكان ندارد عدم علت با وجود معلول جمع شود و علت در ظرف وجود معلول ، معدوم باشد . صحت اين مقدمه با ملاحظهء تعريفى كه براى علت و معلول بيان شد دانسته مىشود . علت چيزى است كه هستى معلول متوقف بر آن و وابسته به آن مىباشد و پرواضح است كه اگر متوقَّفٌ عليه وجود نداشته باشد ، متوقِّف نيز نمىتواند موجود باشد . پس عدم علت مستلزم عدم معلول است .
نتيجهء اين دو مقدمه آن است كه وجود علت در ظرف وجود معلول واجب و ضرورى است .
نتيجهء بحث در مورد معلول زمانمند
و من هُنا يظهرُ : أنّ المعلولَ لاينفكُ وجودُه عن وجودِ علّتِهِ ، كما أَنَّ العلّةَ التامّةَ لاتنفكُ عن معلولِها .
فلو كانَ المعلولُ زمانياً ، موجوداً فى زمانٍ بعينهِ ، كانتْ علّتُه موجودةً واجبةً فى ذلك الزمانِ بعينه ؛ لأنّ توقُّفَ وجودِه على العلّةِ فى ذلك الزمانِ ، فترجيحُ العلّةِ لوجودهِ وإفاضتُها له فى ذلك الزمانِ ؛ ولو كانتِ العلّةُ موجودةً في زمانٍ آخرَ معدومةً فى زمانِ