رزق و خوراك انسانهاست ، پس خداوند سبحان ياد نمود قوت مردم و حيوانات را سپس انس و جن را مخاطب ساخت و فرمود :
( فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ )
يعنى بكدام يك از نعمتهاى پروردگارتان از اين چيزهايى كه ياد شد تكذيب ميكنيد ، براى اينكه همه آنها نعمتى است بر شما كه از آن استفاده ميكنيد ، و مقصود اينست كه ممكن نيست بر شما كه انكار چيزى از اين نعمتها را بنمائيد .
و امّا جهت تكرار اين آيه در اين سوره اقرار گرفتن به آن نعمتهاى معدود و تاكيد در تذكّر به تمام آنها است ، پس هر كجا كه خداى سبحان نعمتى را كه انعام به آن نموده ياد مىكند اقرار ميگيرد بر آن و توبيخ مىكند بر تكذيب به آن چنانچه مردى به ديگرى ميگويد :
( اما احسنت اليك حين اطلقت لك مالا اما احسنت اليك حين ملكتك عقارا اما احسنت اليك حين به نيت لك دارا ) آيا من احسان به تو نكردم وقتى كه مالى را در اختيار تو گذاردم ، آيا من به تو نيكى نكردم وقتى كه به تو زمين و ملكى بخشيدم ، آيا من به تو خدمت نكردم وقتى كه خانهاى براى تو ساختم ، پس تكرار در آن خوبست براى اختلاف آنچه را كه اقرار به آن كرده ، و مثل آن در كلام عرب و اشعار ايشان زياد است .
مهلهل بن ربيعه در مرثيه برادرش كليب گويد : « 1 »
على ان ليس عدلا من كليب * اذا طرد اليتيم عن الجزور
هامش
( 1 ) - مهلهل ، بصيغهء اسم فاعل نامش عدى بن ربيعه تغلبى دايى امرء القيس است كه حدود صد سال قبل از هجرت مرده و او اوّل كسى است كه قصيده سرايى كرده ، و كليب برادر او از بزرگان و اشراف عرب بود و كشته شد و بكشته شدن او آتش جنگ به طول چهل سال شعلهور بود و آن در كتب و تواريخ