« وَ لكِنْ كانَ فِي ضَلالٍ »
و از ايمان گمراه بود .
« بَعِيدٍ »
يعنى با انتخاب راه بد طغيان نمود ، و مثل اين آيه است آنجا كه آمده است (
وَ ما كانَ لِي عَلَيْكُمْ مِنْ سُلْطانٍ إِلَّا أَنْ دَعَوْتُكُمْ فَاسْتَجَبْتُمْ لِي
) .
« قالَ »
خداوند بزرگ ميفرمايد :
« لا تَخْتَصِمُوا لَدَيَّ »
يعنى : بعضى از شمار با بعض ديگر نزد من نزاع نكنيد .
« وَ قَدْ قَدَّمْتُ إِلَيْكُمْ بِالْوَعِيدِ »
يعنى : در دنيا كه جاى تكليف بود به شما گفتم ولى اعتنا نكرديد ، و با دستور من مخالفت كرديد .
« ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ »
يعنى : آنچه را كه در دنيا به شما گفتم كه هر كس را منكر مىشود و پيامبرانم را تكذيب كند ، و با فرمان من مخالفت نمايد ، عذاب خواهم نمود ، اين گفتار به چيز ديگرى تبديل نخواهد يافت ، و بر خلاف آن نخواهد شد .
« وَ ما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ »
يعنى : من در مجازات هيچكس نسبت به او ستم نميكنم ، بلكه او با ارتكاب گناهان بخويشتن ظلم مىكند ، و اينكه گفته است ( ظلام ) از باب مبالغه است ، به منظور رد كسى كه ظلم را به خداوند بزرگ و مقدس نسبت داده است .
« يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ »
يوم ، متعلّق است به (
ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ . .
) بعضى گفتهاند : متعلّق است به مقدّر كه تقدير آن عبارت است از ( اذكر يا محمّد ذلك اليوم الّذى يقول اللَّه فيه لجهنّم هل امتلأت من كثرة ما ألقى فيك من العصاة ) ؟
« وَ تَقُولُ »
، جهنّم مىگويد :
« هَلْ مِنْ مَزِيدٍ »
انس گويد : يعنى جهنّم بيشتر مطالبه مىكند ، مجاهد گويد : اينجا هل من مزيد به معنى كفايت است ، يعنى ديگر براى پر شدن جهنّم ظرفيّت اضافى باقى نمانده است ، و بر اين قول دلالت دارد آيه (
لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ
) « 1 » .
هامش
( 1 ) - سوره سجده ، آيه : 13 .