بعضى گفتهاند : اينكه خداوند فرموده است : (
كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ
) براى اينكه بعضى از ظنها بايد بدان عمل شود و مخالفت با آن جايز نيست ، و عمل كردن به اين گونه ظن هنگامى كه گناه است كه شخص با اينكه ميتواند علم پيدا كند به گمان خود رفتار نمايد ، و اين گمان است كه در آيه گناه شمرده شده است ، و نبايد بدان عمل نمود ، اما آن دسته از ظن و گمانها كه راهى براى تبديل آنها به علم نيست گناه نيست ، و روى همين اصل است كه خداوند فرموده است بعضى از گمانها گناه است ، نه همهء آنها ، و ظنّ نيكو در قرآن مجيد بيان شده و در اين آيه به آن اشاره شده است : (
لَوْ لا إِذْ سَمِعْتُمُوهُ ظَنَّ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بِأَنْفُسِهِمْ خَيْراً
) « 1 » .
بعضى از مفسّرين گفتهاند معنى آيه اين است بر مؤمن واجب است كه ( نسبت به ديگر برادران ) خوشبين باشد ، و در مواردى كه قابل توجيه است هر چند كه ظاهر آن مورد پسند نباشد بدگمان نباشد .
« وَ لا تَجَسَّسُوا »
ابن عباس و قتاده و مجاهد گويند : يعنى : در جستجوى لغزشهاى مؤمنين نباشيد .
و ابو عبيده گفته است تجسّس و تحسّس هر دو به يك معنى است .
و در قرائتهاى شاذ و نادر از ابن عباس نقل شده است كه ( لا تحسسوا ) با حاء قرائت مىشود .
اخفش گويد : تجسس و تحسس دو واژه هستند كه در معنى از يكديگر جدا نيستند جز اينكه تجسّس نسبت به چيزهايى است كه پوشيده شده است ، و جاسوس هم از آن گرفته شده است ، و تحسّس با حاء عبارت است از بحث نمودن پيرامون چيزى كه آن را مىشناسى .
هامش
( 1 ) - سورهء نور آيهء 12 .