خطبهء 80
[ 1 ] چنان كه مىدانيم عايشه خود از مخالفان سرسخت عثمان بود ، اما رشك نهفتهء او بر على ( ع ) و همسر وى ، نيز دمدمهء طلحه و زبير كارگر افتاد و براى نخستينبار جنگ را ميان مسلمانان بر پا كرد . خونها ريخته شد و زيانها به بار آمد . اگر عايشه لختى مىانديشيد ، و عقل را مقهور عاطفه نمىكرد جدايى خواهان كارى از پيش نمىبردند .
خطبهء 82
[ 1 ] دنيا را آينهء عبرت ساخت و دل از لذتهاى آن بپرداخت .
خطبهء 83
[ 1 ] مشرع : جاى در آمدن به آب .
[ 2 ] چشيده .
[ 3 ] ضمير « سواها » به دلها راجع است ، و در واقع به مردمان .
[ 4 ] در بيشتر نسخهها به جاى « أرجف » « أوجف » آمده كه در اين صورت ترجمهء آن چنين است : ياد خدا ، او را به شتاب راند .
[ 5 ] در بعض نسخهها به جاى « لإبّانه » ، « لامانه » كه در اين صورت ترجمهء آن اين است : به خاطر در امان بودن خود ، از نافرمانى خدا ترسيده .
[ 6 ] نمودن : نشان دادن .
[ 7 ] استدراج : مكر خفىّ است . چنان كه خدا به هنگام نافرمانى بنده ، در نعمت به روى او بگشايد .
[ 8 ] ناظر است بدين آيهء شريفه : * ( وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ وَقالَ لا غالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جارٌ لَكُمْ فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَكَصَ عَلى عَقِبَيْه وَقالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرى ما لا تَرَوْنَ إِنِّي أَخافُ الله وَالله شَدِيدُ الْعِقابِ ) * ( انفال : 48 ) .
[ 9 ] ناظر است به آيههاى 93 - 94 سورهء واقعه .
[ 10 ] در بعض نسخهها به جاى ارشاد ، ارتياد آمده كه به معنى طلب و خواستن است .
[ 11 ] مرگ .
خطبهء 84
[ 1 ] لقب مادر عمرو بن عاص بن وائل ، و نام او ليلى است . در جاهليّت زنى بدكاره بود . براى ترجمهء مفصّل عمرو ، رجوع شود به مجلَّد دوّم ( الغدير ص 120 - 171 )
[ 2 ] زعم ، كه آن را گفتن ترجمه كردهام ، در استعمال جاهليّت و صدر اسلام به همين
نهج البلاغة ( فارسي ) — صفحة 467
مساهمون: خطب الإمام علي ( ع )
ص٤٦٧