خطبهء 57
[ 1 ] گفتهاند مقصود امام مغيره پسر شعبه است ، و بعضى گويند زياد بن ابيه را در نظر داشته ، و بعضى گويند معاويه را ، چه مردى شكمباره بوده است ، و بعضى گفتهاند حجّاج بن يوسف مقصود است .
خطبهء 58
[ 1 ] نشانى از شما نماند .
[ 2 ] ابن ميثم گويد : امام آنان را به بازگشت به حقّ مىخواند . بعضى مترجمان فارسى نيز به راه او رفتهاند ، ليكن ظاهر عبارت سرزنش است و گويى امام ( ع ) آيهء 144 سورهء آل عمران را در نظر دارد « انقلبتم على أعقابكم و من ينقلب على عقبيه فلن يضرّ اللَّه شيئا . عبده نيز نظر مترجم را دارد ، ص 106 حاشيه 5 .
خطبهء 59
[ 1 ] نهروان شهركى بوده است ، ميان بغداد و واسط ، بر جانب شرق دجله « از معجم البلدان » .
[ 2 ] از خوارج نه تن جان به در بردند ، و از سپاهيان امام نه تن شهيد شدند .
خطبهء 65
[ 1 ] پيش و يا پس بودن ، در آغاز يا در پايان ماندن ، صفتهايى است كه به زمان يا مكان و آنچه در مكان و زمان است تعلَّق گيرد ، و بارى تعالى ، عزّ اسمه ، از زمان يا مكان منزّه است ، پس چنين نيست كه معنى * ( « هُوَ الأَوَّلُ وَالآخِرُ وَالظَّاهِرُ وَالْباطِنُ » ) * اين باشد كه نخست در اوّل است ، سپس در آخر باشد ، يا در ابتدا ظاهر است آن گاه به باطن رود ، بلكه صفتهاى پروردگار با يكديگر و در يك زمان به دو اطلاق گردد .
[ 2 ] مىدانيم « واحد » اقلّ اعداد است و چون با عددى ديگر جمع شود كثرت يابد ، ليكن وحدت در بارى تعالى بدين معنى نيست ، چه وحدت او نسبت بدانچه واحد خوانند ، تشابه اسمى است .
[ 3 ] رجوع كنيد به آغاز خطبهء نخست ( آفرينش جهان . )
[ 4 ] رجوع كنيد به آغاز خطبهء نخست .
خطبهء 66
[ 1 ] جنبانيدن شمشير ، براى آن است كه رزمنده آن را آماده ببيند و گاه روبرو شدن با
نهج البلاغة ( فارسي ) — صفحة 464
مساهمون: خطب الإمام علي ( ع )
ص٤٦٤