فضل اللّه است . اين كتاب كه منبعى مهم براى فهم تاريخ آذربايجان و برخى سرزمينهاى شرق است ، مهمترين اثر مكتوب مشرق زمين در سدههاى ميانه به شمار مىآيد . « 1 » ابو القاسم كاشانى ( 1338 - ؟ ) مىنويسد خواجه رشيد الدين اين كتاب را به سلطان محمد اولجايتو تقديم كرد و در مقابل آنقدر سيورغال و هديه گرفت كه هيچ پادشاهى به اين اندازه انعام نداده بود . « 2 »
نگارش جامع التواريخ در تبريز مرحلهاى نوين در تاريخشناسى مشرق زمين بود و زمينه را براى پژوهشهاى بعدى فراهم كرد . احمد بن تبريزى يكى از مورخان برجستهء ايرانى سدهء چهاردهم ميلادى است . او نويسندهء تاريخ النوادر و شاهنشاه نامهء منظوم است . وى در شاهنشاه نامه به حوادث از قديم الايام تا سال 738 ق . ( 1338 م . ) پرداخت . اين اثر به ايلخان ابو سعيد تقديم شد . « 3 »
نظام الدين شامى از محلهء شام غازان تبريز در سال 803 - 804 ق . ( 1401 - 1402 م . ) به پيشنهاد تيمور ، كتاب ظفرنامه را نوشت . نظام الدين شامى نيز همانند اسكندر منشى و حسن بيگ روملو ، علاوه بر تاريخ آذربايجان به حوادث تاريخى سرزمينهاى همسايه نيز پرداخته است . مكتب تاريخ تبريز در دورهء حاكميت صفويان مانند سدهء سيزدهم تا پانزدهم ميلادى رشد كرد . رابطهء ميان مورخان ايرانى گسترش يافت . بدين ترتيب كه مورخان آذربايجانى همچون حسن بيگ روملو ، اسكندر بيگ منشى ، وليخان شاملو و بيجن حوادث تاريخى ايران را در آثار خود آوردند و مورخانى چون قاضى احمد غفارى ، قاضى احمد قمى ، جلال الدين محمد منجم يزدى ، فضلى اصفهانى ، جنابادى ، محمد طاهر وحيد ، محمد يوسف قزوينى و ديگران مسائل تاريخى آذربايجان را منعكس كردند .
در آثار مورخان دربارى مسائلى چون حوادث سياسى زمانه ، فتوحات شاهان و سياست لشكركشىها انعكاس يافت . در اين زمان در تبريز آثارى پيرامون پزشكى تأليف يا از زبانهاى ديگر به زبان فارسى ترجمه شد . در اواخر سدهء سيزدهم و اوايل سدهء چهاردهم ميلادى دانشمند و جراح برجسته ، محمد بن الياس در سال 1260 كتابهاى علم طب ، مختصر الطب ، عنايت الفى الطب و كتاب الخفى فى علم المداوى را نگاشت . ابو عبد اللّه محمد بن نامور تبريزى دانشمند معروف فلسفه و طب ( 1194 - 1245 م . ) كتابى دربارهء طب به نام ادوار الحمية
هامش
( 1 ) . عليزاده ، همان ، ص 16 .
( 2 ) . تاريخ اولجايتو ، ص 54 - 55 ، 240 - 242 .
( 3 ) . يك نسخه از اين شاهنشاهنامه كه در سال 800 ه . استنساخ شده ، هم اكنون در موزهء بريتانيا به شمارهء 2780 نگهدارى مىشود . ( نك : دانشنامهء آذربايجان ، ص 32 . )