فصل پنجم علم و فرهنگ در تبريز سدهء سيزدهم تا هفدهم
حجم اين تكنگارى امكان نمىدهد كه بحثى همهجانبه دربارهء علم ، فرهنگ و هنر تبريز مطرح شود . تمدن ايران كه روابط تنگاتنگى با تمدن مشرق زمين داشت ، در اوايل سدهء سيزدهم ميلادى با هجوم مغولان دورهء تنزل را آغاز كرد . استيلاى مغول و جنگهاى پىدرپى ضربهاى جدى بر پيشرفت تمدن آذربايجان وارد نمود . « . . . هنر ، كتابخانههاى باشكوه ، كشتزارهاى پربركت ، خانه و مساجد و همهچيز با خاك يكسان مىشد . »
با تمام اين تفاسير مغولان نتوانستند تمدن ايران را از بين ببرند . در نتيجهء شكوفايى دوبارهء نيروهاى كار در ايران ، مردم امكان يافتند تا تمدن باشكوه گذشته را از نو برپا كنند . دانشمندان ايرانى به پژوهش در رشتههايى چون تاريخ ، ستارهشناسى ، پزشكى ، رياضيات ، منطق ، فلسفه ، جغرافى و . . . پرداختند و آثارى ارزشمند آفريدند . در اين دوره تبريز به عنوان مركز آذربايجان جايگاه ويژهاى داشت . در تبريز نسلى باشكوه از دانشمندان برجسته ، خادمان فرهنگى ، شاعران ، معماران و . . .
پرورش يافت . تعدادى از دانشمندان در آذربايجان جمع شدند و آثارى مشهور به وجود آوردند .
در نيمهء نخست سدهء دوازدهم ميلادى دانشمند تبريزى فخر الدين ابو الفضل اسماعيل بن المثنا در سالهاى 539 - 540 ق . ( 1145 - 1146 م . ) كتاب تاريخ آذربايجان را به زبان فارسى نگاشت . « 1 » يكى از آثار تاريخى اوايل سدهء چهاردهم ميلادى كتاب جامع التواريخ از رشيد الدين
هامش
( 1 ) . كمال الدين ابو الفضل ابن الفوتى ، مجمع الاداب فى معجم الالقاب ، ج 3 ، بغداد ، 1962 ، ص 118 . متأسفانه كتاب تاريخ آذربايجان كه توسط المثنى به فارسى نوشته شده ، به دست ما نرسيده يا بر ما آشكار نيست .