سرخاب به خاك سپرده شد . « 1 »
در اين دوره شاعرانى چون طاهر بن محمد ، جمال الدين اشهرى ، شمس سجاسى ، خواجه جلال الدين دركانى « 2 » از شاگردان ظهير الدين فاريابى در تبريز مىزيستند و در آنجا فعاليت مىكردند . نويسندهء عجايب الدنيا از وجود شاعران و دانشمندان بسيارى در تبريز سدهء دوازدهم ميلادى خبر مىدهد . « 3 »
شمس الدين تبريزى ( 1114 - 1210 م . ) كتاب فريد السلوك را به سبك كليله و دمنه نوشت و آن را به اتابك اوزبك تقديم كرد . « 4 » تبريز همچنين وطن صوفيانى چون شمس تبريزى ، محمود شبسترى و فضل اللّه نعيمى بنيانگذار حروفيه بود . شيخ محمود شبسترى ( 1287 - 1328 م . ) يكى از مهمترين نمايندگان تصوف ، نويسندهء كتابهايى چون گلشن راز ، حق اليقين ، مرآت المحققين ، شهادتنامه و سعادتنامه است . او كتاب منهاج العابدين غزالى را از عربى به فارسى برگرداند .
همام بن علاء الدين فريدون تبريزى از شاگردان متفكر بزرگ خواجه نصير الدين طوسى ، شخصى بود « اهل زبان ، صاحب علم ، طبع نيكو و ثروت » . « 5 » همام داراى اشعار بسيارى با مضمون اجتماعى بود . او تبريز را دوست داشت و شعرى مشهور دربارهء تبريز سروده است . او در پاسخ به كسانى كه قصد تحقير تبريزيان را دارند ، مىنويسد : « تبريز نيكوست ، همهء چيزهاى موجود در آن زيباست ، صاحب آن داراى انديشهء و الا هستند . » حمد اللّه قزوينى ، همام را « شاعرى داراى غزلها و اشعار دلنشين » ناميده است . « 6 »
شعر آذربايجان در سدهء چهاردهم ، حتى به نسبت سدهء سيزدهم ميلادى پيشرفت بيشترى كرد . مضمون ادبيات در اين سده با سدهء قبل تفاوت دارد . در اين زمان داستانهايى مطرح شد كه زندگى آن دوره را به تصوير مىكشيد . شمس الدين جامى محمد عصار تبريزى دانشمند و شاعر بزرگ سدهء چهاردهم ميلادى داستاننويسى مشهور بود . كتاب مهر و مشترى شعرى رمانتيك از زيبايى معنوى انسان است . عبد الرحمن جامى پس از خواندن اين شعر گفت : « اين
هامش
( 1 ) . خاقانى شروانى ، ديوان ، تهران ، 1338 ، ص 226 .
( 2 ) . دركان نام دهى در اصفهان است . ( نك : حمد اللّه مستوفى ، تاريخ گزيده ، تهران ، 1339 ، ص 725 ، 730 ، 736 . )
( 3 ) . عجايب الدنيا ، ورقهء 200 .
( 4 ) . سعيد نفيسى ، تاريخ نظم و نثر ، ج 2 ، ص 729 .
( 5 ) . تذكرة الشعراء ، تهران ، 1337 ، ص 242 .
( 6 ) . تاريخ گزيده ، ص 756 ؛ تاريخ اولجايتو ، ص 165 ؛ تذكرة الشعراء ، ص 224 ، 242 ؛ فصيحى ، مجمل ، ج 2 ، ص 22 ؛ هفت اقليم ، ص 222 ؛ همام تبريزى ، ديوان ، مقدمه ، نسخهء رشيد ايوازى ، تهران ، 1972 .