گذشتهايى بنمايد . اختيارات داروغهء تبريز محدود شد . براى تبريز قاضى احداث تعيين گرديد . « 1 »
داروغه حق نداشت بدون اجازهء قاضى براى امور جنايى حكمى صادر كند و جريمهاى دريافت نمايد . اين جريمه همان « رسم احداث » بود . « 2 »
به طور كلى با فرمان شاه تهماسب اخذ جريمه از مقصران لغو گرديد . « 3 » شاه همچنين ماليات « مال محترفه » را كه مىبايست از صنعتگران تبريز گرفته مىشد ، بخشيد . در نتيجهء شورش تبريز و ديگر شهرهاى آذربايجان بود كه شاه اسماعيل دوم پس از جلوس بر تخت سلطنت ، « ديوان عدالت » را تشكيل داد و هفتهاى دو روز به عرايض شاكيان رسيدگى كرد . « 4 » دربارهء شورش تبريز مىتوان نكات زير را بيان كرد :
1 . مناقشهء حيدرى - نعمتى در تبريز همان جدال توانگران و مستمندان به ويژه صنعتگران و خرده كاسبان بود .
2 . كدخدايان و پهلوانان در تشكيل و رهبرى شورش نقش اساسى داشتند . پهلوانان شورش را رهبرى مىكردند .
3 . اين شورش در واقع عليه اعيان محلى و مأموران دولتى بود . شورشيان توانستند دو سال ادارهء شهر را در دست داشته باشند .
4 . اگرچه شورش تبريز شكست خورد ولى برخى خواستههاى شورشيان برآورده شد .
شاه تهماسب مجبور گرديد برخى مالياتها و مكلفيات را لغو كند .
در 993 ق . ( 1585 م . ) اهالى تبريز در اعتراض به خودسرى امير خان حاكم تبريز ، ملازمان او را كشتند . شورشيان به خانهء امير خان حمله كردند . حمزه ميرزا كه از انتقام اهالى از امير خان هراسان بود ، آنان را از اين كار منع كرد و قول داد كه خود امير خان را بكشد . در هجدهم فوريه 1585 م . ( 993 ق . ) امير خان دستگير و در زندان كشته شد . « 5 »
اگرچه مؤلفان آن دوره از توضيح چنين وقايعى در تبريز خوددارى كردند ولى نتوانستند
هامش
( 1 ) . رحمانى تعيين قاضى احداث براى تبريز را به علت مرحمت شاه تهماسب به مردم مىداند چرا كه مردم در زمان هجوم سلطان سليمان به تبريز ، مقاومت جانانهاى از خود نشان دادند . ( نك : رحمانى ، ص 147 . )
( 2 ) . رسم احداث بعدها بار ديگر برپا شد و در سال 1615 با فرمان شاه عباس اول دوباره لغو گرديد . ( نك : تاريخ عالم آراى عباسى ، ج 2 ، ص 1104 . )
( 3 ) . حيدروف از لغو تمغاى تبريز پس از شورش مردم ياد مىكند . ( نك : حيدروف ، همان ، ص 26 . ) در اصل شاه تهماسب ماليات تمغا را پنج يا شش سال قبل يعنى در 1565 لغو كرده بود .
( 4 ) . خلاصة التواريخ ، ورقهء 389 .
( 5 ) . همان ، ورقهء 477 ، 478 .