مسئله براى تخمين راههاى كاروانرو از تبريز به ديگر نقاط ارزش فراوان دارد . ياقوت حموى ( 574 - 626 ق . / 1179 - 1229 م . ) كه در سال 610 ق . ( 609 - 610 ق . / 1213 - 1214 م . ) در تبريز بود ، كلمهء تبريز را به صورت « تِبريز » نوشته است . اين نويسنده تبريز را « آبادترين ، زيباترين و مشهورترين شهر آذربايجان و استحكام يافته با حصارى از آهك و آجر » ناميده است . « 1 »
محمد بن احمد النسوى ( 648 - ؟ ق . / 1250 - ؟ م . ) ، در دورهء حكمرانى جلال الدين خوارزمشاهى ، از دشوارى وضعيت اقتصادى تبريز و شورش مردم عليه ستم جلال الدين در سال 622 ق . ( 1225 م . ) اطلاعات جالبى ارائه مىدهد . « 2 » زكريا بن محمد القزوينى در سال 672 - 673 ق . ( 1275 - 1276 م . ) در كتاب آثار البلاد و اخبار العباد با معرفى تبريز به عنوان پايتخت آذربايجان ، اشاره كرده كه بيشتر اهالى شهر به صنعت مشغولند . او همچنين اطلاعاتى دربارهء توليدات صنعتى تبريز ارائه مىكند . « 3 »
ابن بطوطه جهانگرد عرب در سال 726 ق . ( 1326 م . ) در تبريز بوده ، شام غازان و تبريز را مشاهده كرده و اطلاعاتى هرچند مختصر در خصوص معمارى شهر ارائه كرده است . « 4 » نخستين منبع كه به زبان فارسى دربارهء تبريز اطلاعاتى دارد ، كتاب حدود العالم از نويسندهاى نامعلوم است . اين اثر كه در سدهء دهم ميلادى نوشته شده ، تبريز را شهرى كوچك اما آباد و پرمحصول معرفى كرده است . « 5 »
ناصر خسرو كه از بيستم صفر تا چهاردهم ربيع الاول 438 ق . ( 27 / 8 - 19 / 9 / 1046 م . ) در تبريز بوده ، آنجا را شهرى آباد و پايتخت آذربايجان ناميده است . او از زلزلهء سال 433 ق .
( 1042 م . ) در تبريز نيز سخن به ميان آورده است . « 6 »
نويسندهء نامعلوم كتاب عجايب الدنيا در اوايل سدهء سيزدهم ميلادى اطلاعات باارزشى دربارهء
هامش
( 1 ) . ياقوت بن عبد اللّه الرومى الحموى ، معجم البلدان ، ج 1 ، تهران ، 1965 ، ص 832 .
( 2 ) . شهاب الدين محمد بن على بن محمد المنشى النسوى ، سيرت السلطان جلال الدين منكبرنى ، ترجمهء مجتبى مينوى ، تهران ، 1965 ، نك : همان ، ترجمهء محمد على ناصح ، تهران ، 1344 ، نك : محمد زيدرى نسوى ، سيرت جلال الدين ( تاريخ جلالى ) ، تهران ، 1324 ، ترجمهء ضياء بنيادوف ( از عربى به روسى ) ، باكو ، علم ، 1973 .
( 3 ) . زكريا بن محمد بن محمود القزوينى ، آثار البلاد و اخبار العباد ، و يسبادن ، 1967 ؛ نك : بنيادوف ، مقالهء آذربايجان در كتاب قزوينى ، باكو ، 1976 ؛ براى آگاهى از منابع عربى نك : بنيادوف ، مقاله دربارهء منابع عربى تاريخ آذربايجان ، باكو ، 1964 .
( 4 ) . ابن بطوطه ، رحله ( المسمط بتحفة النظار فى غرايب الامصار و عجايب الاعصار ) ، 1322 ه . ، ص 173 - 175 ، ترجمه از عربى به فارسى ، 1969 . نك : ابن بطوطه ، سفرنامه ، ترجمهء محمد على موحد ، تهران ، 1348 ، ص 235 .
( 5 ) . حدود العالم من المشرق الى المغرب ، به كوشش منوچهر ستوده ، تهران ، 1340 ، ص 158 .
( 6 ) . ناصر خسرو قباديانى ، سفرنامه ، به كوشش محمد دبير سياقى ، چ 2 ، تهران ، 1335 .