زندگى اقتصادى تبريز ارائه مىكند . با اين حال اين اثر ، بناى تبريز را به زبيده خاتون همسر هارون الرشيد نسبت داده كه اين مسئله درست نيست . « 1 »
حمد اللّه مستوفى قزوينى ( 1350 - 1381 م . ) در كتاب جغرافياى نزهة القلوب « 2 » كه در سال 740 ق . ( 1340 م . ) نوشته ، معلومات دقيقى دربارهء تبريز آورده ولى از صنعت و بازرگانى شهر سخنى به ميان نياورده است . « 3 » امين احمد رازى ، در سال 1010 ق . ( 1601 م . ) در كتاب هفت اقليم همراه با تكرار مطالب قزوينى ، اطلاعاتى در خصوص بناها و شخصيتهاى آن آورده است . « 4 » يكى از منابع مورد استفاده در اين تكنگارى كتاب مختصر مفيد از محمد مفيد يزدى است كه نخستينبار مورد پژوهش قرار مىگيرد . نويسنده در اين كتاب كه آن را به سال 1091 ق . ( 1680 م . ) در لاهور نگاشته و تاكنون چاپ نشده است ، مطالب منابع پيش از خود را تكرار كرده است ، علاوه بر آن اطلاعات جالبى دربارهء وضعيت تبريز در پايان سدهء هفدهم ميلادى ارائه مىكند . « 5 »
وقفنامهها و اسناد رسمى براى پژوهش وضعيت اقتصادى - اجتماعى تبريز اهميت فراوان دارند . يكى از اينها « وقفنامهء ربع رشيدى » رشيد الدين است . در اين وقفنامه اطلاعاتى همه جانبه دربارهء زندگى روستايى ، صنعت ، بازرگانى ، كار و وضعيت غلامان در تبريز و ربع رشيدى وجود دارد . « 6 » در وقفنامهء مربوط به مسجد كبود كه توسط بيگم همسر جهانشاه ساخته شد ، اطلاعات جالبى پيرامون چشمانداز شهر ، بازار و بناهاى تاريخى وجود دارد . اين وقفنامه كه در 363 ورقه تنظيم شده ، در سال 869 ق . ( 1465 م . ) توسط شيخ نجم الدين اسكويى تصديق شده است . همين وقفنامه در ربيع الثانى 898 ( ژانويه 1493 ) توسط كمال بن فتوح الدين ترجمه شده است . محمد جواد مشكور در تاريخ تبريز اين وقفنامه را به اختصار آورده است . « 7 »
هامش
( 1 ) . عجايب الدنيا ، بخش تاريخ آكادمى علوم آذربايجان ، ميكروفيلم ، ش 3831 ، ورقهء 199 - 200 ، نك : ترجمه به روسى ، مسكو ، 1954 .
( 2 ) . حمد اللّه قزوينى ، نزهة القلوب ، به كوشش محمد دبير سياقى ، تهران ، 1336 .
( 3 )
( 4 ) . امين احمد رازى ، هفت اقليم ، ج 3 ، به تصحيح و تعليق جواد فاضل ، تهران ، 1339 ، ص 208 - 209 .
( 5 ) . محمد مفيد مستوفى يزدى ، مختصر مفيد ، ميكروفيلم ( آكادمى علوم اتحاد شوروى ) براى آگاهى بيشتر نك :
. 72 - 69 .s4 .no. 1975 .Onollahi . c . a . Azarbaijan tarikhina aiid ieni manba . Azrabaijan SSR EA maruzalari( 6 ) . وقفنامهء ربع رشيدى ، تهران ، 1350 . دربارهء اين اثر نك :
. 72 - 67 .s. 4 .no. 1975 .Musavi , t . Azarli . M . Nadir aliazmasi . Azrabaijan SSR EA maruzalari( 7 ) . محمد جواد مشكور ، تاريخ تبريز ، ص 653 - 677 .