منابع تطبيقى باعث شده است ، معلومات اين منابع دربارهء وضعيت اقتصادى و اجتماعى تبريز در جاى خود ارزشمند است .
در اثر بلاذرى مورخ مشهور عرب ( سدهء نهم ميلادى ) به نخستين معلومات در خصوص تبريز برمىخوريم . در اين اثر كه تبريز در آن همانند روستايى تصوير شده ، سخن از اين است كه روّاد الازدى و به ويژه پسرش الوجناء و برادرانش بر گرد شهر حصارى كشيدند و سپس اهالى بدانجا كوچ كرده و آنجا را آباد نمودند . « 1 » اين معلومات بلاذرى را يك مؤلف ديگر عرب ، يعنى ابو بكر احمد بن محمد الهمدانى ( ابن فقيه ) كه در سدهء سوم قمرى ( نهم ميلادى ) مىزيست ، تكرار كرده است . « 2 »
جالب توجه است در حالى كه ابن خرداذبه ( سدهء چهارم قمرى / دهم ميلادى ) تبريز را شهرى كوچك ياد كرده ، ابن حوقل ( سدهء دهم ميلادى ) آنجا را « آبادترين شهر و مركز آذربايجان با نفوس بسيار ، محصول فراوان ، آباد و زيبا » ناميده است . « 3 » به نظر ما معلومات ابن حوقل دقيقتر است ، از آن روى كه اولا ابن مسكويه نويسندهء ايرانى نيز ( متوفا 420 ق . / 1030 م . ) تبريز را شهرى بزرگ با اهالى توانگر معرفى كرده ، « 4 » ثانيا تبريز در اين دوره پايتخت دولت روّاديان بوده است ، ثالثا اگر تبريز شهرى آباد با اهالى بسيار نمىبود ، ديسم و مرزبان دير زمانى براى به دست آوردن آن با يكديگر ستيز نمىكردند .
آخرين نمايندهء بزرگ جغرافىدانان و جهانگردان سدهء دهم ميلادى يعنى مقدسى ، تبريز را « شهرى آباد و موجب فخر مسلمانان » ناميده و از معمارى و فعاليت كشاورزى در آن سخن به ميان آورده است . « 5 » اين اطلاعات را ابو محمد القاسم الحريرى نيز با اضافاتى مختصر تكرار كرده است . « 6 »
ابن حوقل و ادريسى در آثارشان مسافتهاى ميان تبريز و ديگر شهرها را آوردهاند . « 7 » اين
هامش
( 1 ) . ابو العباس احمد بن يحيى بن جعفر البلاذرى ، الفتوح البلدان ، ج 4 ، بيروت ، 1951 ، ص 462 ، نك : همان بخش مربوط به ايران ، ترجمهء آذرتاش آذرنوش ، تهران ، 1346 ، ص 169 .
( 2 ) . ابن فقيه ( ابو بكر احمد بن اسحاق بن الفقيه الهمدانى ) ، مختصر كتاب البلدان ، ليدن ، 1302 ه . ، 284 - 285 .
( 3 ) . ابن خرداذبه ( ابو القاسم عبيد اللّه بن عبد اللّه بن خرداذبه ) ، المسالك و الممالك ، ليدن ، 1889 ، ج 5 ، ص 119 ؛ نك :
ابو القاسم بن حوقل ، صورة الارض ، ترجمهء جعفر شعار ، تهران ، 1966 ، ص 84 .
( 4 ) . ابن مسكويه ( الابو على بن محمد ) ، تجارب الامم و تعاقب الهمم ، بخش 4 ، 1332 ه . ، ص 68 .
( 5 ) . شمس الدين ابو عبد اللّه محمد بن احمد بن ابو بكر المقدسى ، احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم ، چ 2 ، بريل ، 1906 ، ص 378 .
( 6 ) . ابو محمد القاسم بن على الحريرى ، مقامات الحريرى ، قاهره ، ص 438 - 450 .
( 7 ) . ابن حوقل ، صورة الارض ، ص 82 ، ابو عبد اللّه محمد بن محمد بن ادريس الادريسى ، نزهة المشتاق فى ذكر الامصار و الاقطار و البلدان و الجزر و المداين و الافاق ، ص 238 .