است ، كه ؛ با شدّت و ضعف ! و كم و زياد ! بأفرادش صادق است - أفرادى كه ؛ وجود مختلف دارند - مانند :
خود مفهوم ذات [ نه أفراد مخصوصش ] .
پس ؛ همچنانكه ؛ ذات او ، كنهش براى ما مجهول است ! صفات او نيز - كه أفراد خاصّى از مفاهيم روشن و معلوماند - براى ما مجهول است ! و از عقل ما پوشيده ! . چنان كه ؛ از شدّت نور و ظهور بىاندازهاش از ديد و بينش ما ، پنهان است !
خلاصه : كثرت معانى صفات - از حيث مفهوم - و إختلاف ما بين آنها ، منحصرا ؛ از تعدّد مناطى « 1 » كه براى صفات است ، صورت ميگرد . يعنى : مناط هرصفتى غيراز مناط صفت ديگر است . مثلا ؛ مناط شنوائى از مناط بينائى ، جدا است ! و مناط علم و دانش ، غير از هر دوى آنها است ! و مناط هركدام ، غير از مناط يارائى و توانائى است ! و بالعكس . صفات ديگر نيز ، همينطور . و اين ، مستلزم إختلاف و تأليف و تركيب و تعدّد است .
كما اينكه ؛ در مخلوقات ، چنين است .
امّا اگر ؛ جز اين نباشد كه : [ وحدت معانى ، براى وحدت مناط صفات ] است ، و براستى بدانيم كه ؛ مناط علم و دانش ، همان مناط شنوائى است ! و مناط شنوائى ، همان مناط بينائى ! و مناط بينائى ، همان مناط يارائى و توانائى است ! و بالعكس . و جز اين نباشد كه ؛ مناط هريك از صفات ، [ كلّ او ] و [ ذات او ] است ! در اين صورت ، إختلاف و مغايرتى بين ذات و صفات نيست ! و تعدّد و تكثّر و تركيب و تأليفى وجود ندارد . ( تنها ) إختلاف تعبير است ، كه در بيان صفات ، نمايان است ! آن هم - منحصرا - در يادگيرى و فهماندن . چونكه ؛ غير از اين راهى ندارد . مانند اين گفتار كه : [ بذاتش ميداند ] يا [ بكلّ ( وجودش ) ميداند ] . و همچنين در صفات ديگر ، مستلزم ضرورت تعبير است .
دو حديثى كه ؛ ( مرحوم ) كلينى در كافى آورده است ، ما را به اين إجمال ، هدايت مىكند :
1 - حديثى ، با سندش ، از محمّد بن مسلم ، ميآورد كه ؛ إمام باقر عليه السّلام ، دربارهء صفت خداى قديم ، فرمود :
« همانا ! او ، يگانه و سرور و بىنياز و [ أحديّ المعنى ) است « 2 » . معانى كثير مختلف نيست . »
راوى گفت : « إظهار نمودم ؛ گروهى از أهل عراق ، گمان دارند كه ؛ او ميشنود . به غير آنچه مىبيند ! و مىبيند به غير آنچه ميشنود .
فرمود : دروغ گفتند ! و منحرف شدند ! و تشبيه كردند ! . خدا ، برتر از آنست ! . همانا او ، شنوا و بينا است ! .
ميشنود به آنچه مىبيند و مىبيند به آنچه ميشنود ! . »
راوى گفت : « إظهار نمودم ؛ معتقدند كه او ، بينا است ، بر آنچه عقلشان برسد .
فرمود : خدا برتر است ! فقط ؛ آنچه در رديف صفت آفريدگان است ، تعقّل مىشود ، و خدا چنين نيست . » « 3 »
2 - و حديثى ، با سندش ، از هشام بن حكم ، روايت است كه :
« إمام صادق عليه السّلام ، در جواب زنديق - كه پرسيد : [ آيا ، معتقدى كه ؛ او شنوا و بينا است ؟ - فرمود :
هامش
( 1 ) - مناط ، يعنى : ملاك و ميزان .
( 2 ) - بيانى دربارهء [ أحديّ المعنى ] در صفحات گذشته ، گذشت .
( 3 ) - كافى ، جلد 1 : 108