اجْتَنِبُوا كَثِيراً مِنَ الظَّنِّ
؛ « ظن » به معناى گمان بد بردن به نيكوكاران است عرب جنّبه الشرّ وقتى مىگويد كه شخص بدى را از خود دور ساخته و در حقيقت شرّ را كنارى گذاشته باشد و به دو مفعول متعدّى مىشود و مطاوعهء آن اجتنب الشرّ ، است و به يك مفعول متعدى شده است .
إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ
؛ يعنى بعضى گمانها گناهى است كه موجب كيفر مىشود .
وَ لا تَجَسَّسُوا
؛ « تجسّس » با ( جيم ) و با ( حا ) به يك معنى است ، با ( جيم ) باب تفعّل از « جسّ » است چنان كه « تلبّس » به معناى پى در پى خواستن و از « لبس » است و با ( حاء ) به معناى كاوش كردن براى رسيدن به چيزى است و از « حسّ » گرفته شده و چون « جسّ » با ( جيم ) و با ( حاء ) از نظر معنى به يكديگر نزديكند به نيروهاى ادراكى انسان حواس با ( جيم ) و با ( حاء ) گفتهاند و مقصود آيه منع از جستجوى عيبهاى مسلمانان است .
وَ لا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضاً
؛ عرب غابه و اغتابه ، گويد مانند غاله و اغتاله ، و غيبت از اغتياب است مانند غيله كه از اغتيال است و آن بدگويى در غياب شخص است . از پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله دربارهء غيبت سؤال شد فرمود : غيبت آن است كه برادرت را به چيزى ياد كنى كه بدش بيايد اگر آنچه مىگويى در او باشد او را غيبت كردهاى و اگر در او نباشد به او بهتان زدهاى .
أَ يُحِبُّ أَحَدُكُمْ
؛ [ در آيه مورد بحث ] آنچه از آبروى شخص غيبت شده به غيبت كننده مىرسد به بدترين و زشت ترين صورت تجسّم يافته و به تصوير كشيده شده است .
از قتاده روايت شده همانطور كه اگر مردارى كرم افتاده بيابى خوردنش برايت
هامش
شمردهاند در صورتى كه در اسلام از كشاورزى بيش از تجارت ستايش شده است و در تجارت احتمال معصيت و گناه بيشتر از كشاورزى است - م .