يَوْمَئِذٍ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ
؛ در اين روز آدمى متذكر مىشود كه در چه چيز تفريط كرده و از چه چيز پند گرفته است .
وَ أَنَّى لَهُ الذِّكْرى
؛ و كجا ياد آور شدن برايش سودمند است ، و ناگزيريم مضاف محذوفى [ منفعة الذكرى ] در تقدير بگيريم و گر نه ميان يتذكّر ، و انّى له الذّكرى ، تناقض خواهد شد .
يَقُولُ يا لَيْتَنِي قَدَّمْتُ لِحَياتِي
؛ مىگويد : اى كاش براى اين زندگى آخرتم يا زمان زندگيم در دنيا چيزى از پيش مىفرستادم مانند اين گفتهء شما : جئته لخمس ليال مضين من شهر كذا ، پنج روز از فلان ماه گذشته بود كه نزد او رفتم ، در اين آيه روشنترين دلالت است بر اين كه آنان در افعال خود مختارند نه مجبور و گرنه افسوس خوردن مفهومى ندارد .
فَيَوْمَئِذٍ لا يُعَذِّبُ عَذابَهُ أَحَدٌ ؛ وَ لا يُوثِقُ وَثاقَهُ أَحَدٌ
؛ « يعذّب ، يوثق » به فتحه قرائت شده و ضمير [ در هر دو فعل ] به انسان موصوف برمىگردد .
بعضى گفتهاند : مقصود ابىّ بن خلف است يعنى هيچ كس مانند عذاب او عذاب نمىشود و هيچ كس را مانند او بسته و زندانى نمىكنند چون در كفر و عناد خود به آخرين درجه رسيده بود يا عذاب او بر دوش ديگرى نهاده نمىشود مانند آيه :
وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى
؛ « و هيچ گنهكارى گناه ديگرى را متحمّل نمىشود [ به دوش نمىكشد ] » . ( انعام 164 ) .
يعذب و يوثق ؛ به كسر [ ذال و ثاء ] قرائت شده است و ضمير [ در هر دو فعل ] به خدا بر مىگردد ، يعنى جز خدا هيچ كس ديگرى را عذاب نمىكند چون در آن روز ( قيامت ) كارها فقط در اختيار خداست ، يا ضمير به انسان بر مىگردد يعنى هيچ كس به وسيلهء آتشبانان عذاب نمىشوند مانند عذابى به او مىدهند .
يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ
؛ يعنى خداوند به مؤمن مىگويد : اى نفس ، و اين نوعى احترام به مؤمن است چنان كه با موسى عليه السّلام سخن گفت ، يا بر زبان فرشتهاى