و مسطّح مىشود .
وَ جِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ
؛ « يومئذ » ، بدل است از :
« إِذا دُكَّتِ الْأَرْضُ »
و ظرف براى ( يتذكر ) است .
وَ جاءَ رَبُّكَ وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا
؛ اين آيه تمثيلى براى ظهور نشانههاى قهر و قدرت ذات حق است و آن را به حال سلطان تشبيه كرده كه هر گاه شخصا حاضر شود آثار هيبت و سياست او آشكار مىشود كه در حاضر شدن لشكريان و خاصگان وى آن هيبت وجود ندارد .
وَ الْمَلَكُ صَفًّا صَفًّا
؛ يعنى فرشتگان هر آسمانى فرود مىآيند و هر كدام به ترتيب صفى تشكيل مىدهند .
وَ جِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ
؛ نظير آيهء زير است :
وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ
؛ « دوزخ [ براى گمراهان ] آشكار مىشود » . ( شعرا / 91 ) .
از ابو سعيد خدرى روايت است كه چون اين آيه نازل شده چهرهء رسول خدا صلّى اللَّه عليه و آله تغيير كرد تا آنجا كه اصحاب از آن آگاه شده و بر آنان سخت آمد پس على عليه السّلام را خبر دادند على عليه السّلام آمد و از پشت سر ، پيامبر صلّى اللَّه عليه و آله را در آغوش كشيد و ميان دو كتف حضرت را بوسيد آن گاه گفت : اى پيامبر خدا ، پدر و مادرم به فدايت امروز چه حادثهاى روى داده است ؟ فرمود : جبرئيل آمد و آيهء :
وَ جِيءَ يَوْمَئِذٍ بِجَهَنَّمَ
را برايم قرائت كرد حضرت آيه را بر على عليه السّلام قرائت كرد ، على عليه السّلام به پيامبر گفت : جهنّم را چگونه مىآورند ؟ فرمود : هفتاد هزار فرشته آن را مىآورند كه با هفتاد هزار زنجير و زمام آن را مىكشند پس چنان تكانى مىخورد كه اگر آن را رها كنند تمام جمعيت محشر را مىسوزاند پس من به جهنّم اعتراض مىكنم او مىگويد : اى محمد مرا با تو چه كار ، خداوند گوشت تو را بر من حرام كرده است پس هيچ كس نمىماند مگر اين كه مىگويد : نفسى نفسى ، ( خودم ، خودم ) ، ولى محمد صلّى اللَّه عليه و آله مىگويد : پروردگارا امّتم امّتم .