يَوْمَ يَتَذَكَّرُ الْإِنْسانُ ما سَعى
؛ يوم يتذكّر ، بدل از ( اذا جاءت ) است . و منظور از ما سعى ، كارهاى خير و شرّ اوست كه هر گاه آنها را در دفترى نوشته ديد آن را ياد مىآورد در حالى كه از ياد برده بود مانند آيهء :
أَحْصاهُ اللَّهُ وَ نَسُوهُ
؛ « خداوند آن [ اعمال ] را احصا نمود و آنها فراموش كردند » . ( مجادله / 6 ) .
وَ بُرِّزَتِ الْجَحِيمُ لِمَنْ يَرى
؛ دوزخ براى همه به وضوح آشكار مىشود .
فَأَمَّا مَنْ طَغى
؛ ( امّا ) جواب
فَإِذا جاءَتِ الطَّامَّةُ
، است يعنى الأمر كذلك ، البتّه امر چنين است ، به معناى فأنّ الجحيم مأواه ، جايگاه طغيانگر دوزخ است چنان كه به شخصى مىگويى : غضّ الطّرف ، يعنى غضّ طرفك ، چشمت را ببند ، و الف و لام چنان كه بعضى گفتهاند عوض اضافه نيست ولى چون مىداند كه طغيانگر صاحب مأوى است ، اضافه را رها كرده و حرف تعريف از اين جهت داخل بر مأوى شده كه معروف و شناخته شده است و ضمير ( هى ) يا ضمير فصل است يا مبتداست .
وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى
؛ نفس امارهء به بدى را از هواهاى پست كه پيروى از شهوتهاست نهى و با شكيبايى آن را ضبط كند .
أَيَّانَ مُرْساها
؛ يعنى چه وقت خداوند قيامت را تكوين و تثبيت كرده و برپا مىدارد .
فِيمَ أَنْتَ مِنْ ذِكْراها
؛ تو عالم به وقت آن نيستى كه برايشان بيان كنى .
إِلى رَبِّكَ مُنْتَهاها
؛ علم به وقت [ برپايى قيامت ] را فقط خدا مىداند و آن علم را به هيچ يك از آفريدگانش نداده است .
بعضى گفتهاند : ( فيم ) انكار سؤال آنهاست يعنى چرا چنين سؤالى مىكنيد ؟ آن گاه گفته شده :
أَنْتَ مِنْ ذِكْراها
؛ يعنى فرستادن تو در حالى كه آخرين پيامبرى و تا برپايى قيامت برانگيخته شدهاى خود يادآورى از قيامت و نشانههاى آن است و همين براى نزديك بودن قيامت و لزوم آمادگى براى آن كافى است و سؤال از روز قيامت موردى ندارد .