1 - جز خدا از لشكريان پروردگارت و حكمتى كه در عدد هر لشكر هست كسى آگاه نيست و هيچ كس به شناخت آن راه ندارد چنان كه كسى حكمت عدد آسمانها و ستارگان و برجها و نمازها و نصابهاى زكات و جز آن را نمىداند .
2 - چون لشكريان پروردگارت بسيار زياد است كسى جز خدا از آنها آگاه نيست و بر خدا دشوار نيست كه تعداد مأموران دوزخ را بيست نفر كامل كند ولى در اين عدد مخصوص ( 19 ) حكمتى است كه جز خدا كسى نمىداند .
وَ ما هِيَ إِلَّا ذِكْرى لِلْبَشَرِ
؛ اين آيه پيوسته به توصيف سقر است . در مرجع ضمير « هى » دو قول است :
1 - به سقر برگردد يعنى سقر و صفت آن فقط يادآورى براى بشر است .
2 - « هى » به آياتى برگردد كه سقر در آنها ذكر شده است .
كَلَّا وَ الْقَمَرِ
؛ خداوند پس از آن كه « سقر » را وسيلهء تذكّر قرار داده « كلّا » را به عنوان انكار آورده يعنى « سقر » هرگز براى آنها موجب تذكّر و تنبيه نمىشود .
وَ اللَّيْلِ إِذْ أَدْبَرَ
؛ « دبر ، و ادبر » هر دو به يك معناست و از همين ريشه است گفتهء عرب : صاروا كأمس الدّابر ، مانند روز گذشته شدند ، بعضى گفتهاند :
از « دبر الليل النّهار » است ، هر گاه شب پس از روز بيايد ، و « اذا دبر » نيز قرائت شده است .
إِنَّها لَإِحْدَى الْكُبَرِ
؛ « كبرى » مؤنّث « اكبر » است [ جمع كبرى ، كبر ، است ] الف تأنيث [ در كبرى ] مانند « تاء » تأنيث قرار داده شده است و همانطور كه « فعله » بر « فعل » جمع بسته مىشود « فعلى » نيز بر « فعل » جمع بسته شود ، يعنى « سقر » يكى از مصيبتهاى بزرگ قيامت است و در ميان حوادث هولناك قيامت در عظمت بىنظير است .
نَذِيراً لِلْبَشَرِ
؛ در اعراب « نذيرا » دو قول است :
1 - تميز براى « احدى باشد ، يعنى « سقر » از نظر انذار و ترساندن يكى از