عباداتشان از گرفتارى آزاد ساختند چنان كه گرو گذارنده با پرداخت حق ، رهن خود را رها و آزاد مىكند .
فِي جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ
؛ يعنى آنان در باغهايى هستند كه به توصيف در نمىآيد يتساءلون ، عن المحرمين بعضى از آنها از بعضى راجع به مجرمان مىپرسند ، يا غير اصحاب يمين از مجرمان مىپرسند مانند : دعوته و تداعيناه .
ما سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ
؛ اين آيه نقل گفتار كسانى است كه از مجرمان مىپرسند چرا كه بهشتيان آنچه را ميان آنها و مجرمان روى داده است به سؤال كنندگان القا مىكنند پس مىگويند به دوزخيان گفتيم : چه چيز شما را به دوزخ كشانيد ؟
قالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ
؛ مىگويند ، از نمازگزاران نبوديم جز اين كه با حذف و اختصار آمده است .
وَ كُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخائِضِينَ
؛ با فريبكارى فريبندگان فريفته شده و به باطل شروع مىكرديم .
وَ كُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ
؛ خداوند تكذيب ( به روز قيامت ) را پس از ديگر صفات دوزخيان آورده براى اين كه خاطرنشان سازد كه آنها پس از تمام امور ياد شده روز قيامت را تكذيب كردند تا تكذيب را بزرگ جلوه دهد .
حَتَّى أَتانَا الْيَقِينُ
؛ تا مرگ و مقدمات آن بر ما آمد .
فَما تَنْفَعُهُمْ شَفاعَةُ الشَّافِعِينَ
؛ پس شفاعت شافعانى چون فرشتگان و انبياء و جز آنان به حالشان سودى ندارد چنان كه براى يكتا پرستان سودمند است .
فَما لَهُمْ عَنِ التَّذْكِرَةِ مُعْرِضِينَ
؛ آنها را چه شده كه از قرآن و ديگر موعظهها روى گرداندهاند .
مُعْرِضِينَ
؛ حال است چنان كه مىگويى : مالك قائما ، تو را چه شده كه ايستادهاى .
كَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ
؛ گويى آنها گورخرانى بسيار گريزان و وحشى هستند ، و گويى نفوس آنها طالب گريزند و نفس آنها را به گريختن وا مىدارد . « مستنفره » به