مِنَ الصَّابِرِينَ
و سپس تسليم امر خداوند شد .
فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ
؛ كلمهء « معه » بيان عبارت محذوف است ، گويا هنگامى كه خدا فرمود : چون اسماعيل به حدّى رسيد كه توانست [ بين صفا و مروه ] سعى كند پرسيده شد با چه كسى ؟ جواب داده شده است « معه » با پدرش و اين هنگام كه ابراهيم در خواب ديد كه بايد پسرش را قربانى كند ، اسماعيل نوجوانى سيزده ساله بود .
قالَ يا بُنَيَّ إِنِّي أَرى فِي الْمَنامِ أَنِّي أَذْبَحُكَ
؛ چون خواب پيامبران وحى است ، ابراهيم اين عبارت را گفت . و بهتر است بگوييم وحى در بيدارى شده است ، ليكن در خواب تعبّد و تأكيد بر آن بوده است .
فَانْظُرْ ما ذا تَرى
؛ بنگر چه نظر مىدهى ؟ يا چه رأى و نظرى دارى ؟ بنا بر اين كلمهء « ما ذا » در محلّ نصب و به جاى يك اسم است و بنا بر معناى اول « ذا » به معناى « الّذى » است . يعنى : رأى تو چه چيز است ؟
لفظ « ما » مبتدا و موصول وصلهاش خبر آن است و به صورت : ما ذا ترى ، به ضمّ « تاء » و كسر « راء » خوانده شده و مقصود اين است كه آيا در آنچه بايد تحمّل كنى استوار و پايدارى يا سست و بىتابى .
قالَ يا أَبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ
؛ عبارت
« ما تُؤْمَرُ »
يا در اصل : ما تؤمر به ، بوده است كه كلمهء « به » حذف شده چنان كه در اين شعر حذف شده است : أمرتك الخير فافعل ما أمرت « 1 » [ كه ما امرت به بوده است ] . يا در اصل أمرك بوده است كه اضافه مصدر به مفعول است و مأمور به نيز امر ناميده شده است .
فَلَمَّا أَسْلَما وَ تَلَّهُ لِلْجَبِينِ
؛ على عليه السلام و ابن عبّاس ، سلّما خواندهاند و هر گاه كسى در برابر امر خدا تواضع كرد و به آن گردن نهاد گويند : سلّم ، يا أسلم ، يا استسلم لأمر اللَّه
هامش
( 1 ) - تو را به نيكى امر مىكنم پس آنچه را امر شدهاى انجام ده .