مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا
؛ چه كسى ما را از خوابگاهمان كه در آن خوابيده بوديم بر انگيخت و محشور كرد زيرا زنده كردن آنها مانند بيدار كردن از خواب است و برخى گويند : آنها احوال خود را در قبرهايشان به نسبت هراسهاى قيامت مانند خواب مىشمارند .
از حضرت على عليه السلام روايت شده است كه : من بعثنا ، خوانده است ، بنا بر اين كه « من » حرف جرّ و « بعث » مصدر است .
هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ
؛ كلمهء « هذا » مبتداء و عبارت
« ما وَعَدَ »
خبر آن است و حرف « ما » يا مصدريّه و يا موصوله است و رواست كه « هذا » صفت براى « مرقدنا » و عبارت « ما وعد » خبر براى مبتداى محذوف باشد . و در تقدير : هذا وعد الرّحمن ، بوده است .
از قتاده نقل شده است كه عبارت اول آيه
يا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا
سخن كافران و عبارت آخر آيه
هذا ما وَعَدَ الرَّحْمنُ
گفتار مسلمانان است و بعضى گويند : آن نيز سخن كافران است و آنچه را كه از پيامبران شنيده بودند به ياد مىآورند و به خود جواب مىدهند يا بعضى به بعضى ديگر جواب مىدهند .
و اگر حرف « ما » را موصوله قرار دهيم در تقدير چنين است ؛ هذا الّذى وعده الرّحمن و الّذى صدقه المرسلون ؛ آنچه را كه پيامبران در آن راستگو بودند . چنان كه عرب گويد : صدقوهم القتال ، آنچه دربارهء جنگ به آنها گفتند راست بود و مانند اين مورد است اين مثال : صدقى سنّ بكره ، سنّ شترش را به من راست گفت . معناى آيه چنين است : اين جريان همان چيزى است كه خداوند در كتابهايش كه به زبان پيامبران راستگويش فرو فرستاد ، وعدهء آن را داده بود و اين يك برانگيختن شخص خوابى از خوابگاهش نيست [ تا اين كه بپرسيد چه كسى ما را بيدار كرد ] بلكه اين برانگيختن حشر اكبر و روز قيامت است كه قبلا به شما خبر داده شده بود .
إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً
؛ زمان اين بعث و حشر نيست مگر به اندازهء زمان يك