إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ
؛ مگر كسانى را كه خدا بخواهد [ كه نترسند ] از فرشتگانى كه خداوند آنها را ثابت و استوار آفريده است و آنها عبارتند از جبرئيل ، ميكائيل ، اسرافيل و عزرائيل و برخى گويند كه آنها شهدا هستند .
و كلّ أتوه ( فعل ماضى ) أتوه ( اسم فاعل ) نيز خوانده شده ، يعنى خود آنها مىآيند و در هر دو صورت بر معناى « كلّ » حمل شده [ و اگر خبر مفرد باشد به اعتبار لفظ « كلّ » خواهد بود ] .
واژهء « داخر » يعنى چيز كوچك و بى مقدار و معناى آمدن اين است كه اهل آسمان و زمين پس از نفخهء دومى با خوارى و خضوع تمام ، در موقف حساب حاضر مىشوند . و ممكن است مقصود اين باشد كه آنها به امر خدا و تسليم فرمان وى بر مىگردند .
تَحْسَبُها جامِدَةً
؛ لفظ « جامد » از مادّهء « جمد » است و به چيزى گفته مىشود كه از جاى خود دور نمىشود و ثابت است .
هم چنان كه باد ، ابرها را جا به جا مىكند كوهها نيز گرد آورى و سير داده مىشوند و هنگامى كه بينندهاى آن را مى نگرد گمان مىكند كه ثابت است در حالى كه به تندى و سرعت ابر حركت مىكند . و اين گونهاند اجرام بزرگ و انبوه ، هنگامى كه حركت مىكنند ، جنبش آنها به وضوح آشكار نيست چنان كه نابغهء جعدى در توصيف لشگرى چنين گفته است :
بأرعن مثل الطّود تحسب أنّهم * وقوف لحاج و الرّكاب تهملج « 1 »
صُنْعَ اللَّهِ
؛ لفظ « صنع » مصدر مؤكّد است و نصب آن به وسيلهء مفهوم عبارت
« تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ »
هامش
قيامت . تفسير نمونه ، ج 15 با تصرف - م . به عبارت ديگر : نفخ ترس ، نفخ بيهوشى و مرگ ، نفخ ، قيام در پيشگاه حق متعال . ترجمهء مجمع البيان ، ج 18 ، ص 150 .
( 1 ) - لشگرى بزرگ مانند كوه كه مىپندارى براى مقصودى ايستادهاند در حالى كه با سرعت در حركتند .