نمىكنيم ، يعنى : اين صفتى كه خداوند براى نيكو كاران ذكر فرموده ، خارج از حدّ وسع و طاقتشان نيست .
وَ لَدَيْنا كِتابٌ
؛ هر چه از تكاليف كه بندگان انجام مىدهند در كتابى كه نزد ما است و به حق سخن مىگويد ، ثبت شده و آن نامهء اعمال است كه در روز قيامت همه چيز را براستى و عدل بدون زيادى و نقصان از آن مىخوانند و پاداش اعمالشان را به طور كامل دريافت مىكنند .
« وَ هُمْ لا يُظْلَمُونَ »
: نه از پاداش آنها چيزى كم و نه در كيفر آنها چيزى افزوده مىشود ، و با گناه ديگران مؤاخذه نمىشوند .
بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هذا
؛ بلكه دلهاى كافران ، از اين كتاب يعنى قرآن كه مشتمل بر وعده و وعيد است در غفلت فراوان گرفتار شده است و جايز است كه « هذا » اشاره به وضع مؤمنان و اوصافى باشد كه بر ايشان بيان شد .
« وَ لَهُمْ أَعْمالٌ »
و براى كافران اعمالى است كه با آنچه مؤمنان بدان توصيف شدهاند متفاوت است ، آنها به اين كارهاى خلاف عادت دارند و پيوسته به آن مشغولند تا زمانى كه خداوند آنان را به عذاب بگيرد . و « حتى » كفّار در اين آيه ، حرفى است كه در اوّل كلام قرار مىگيرد ، و مراد از « عذاب » قتل كفّار در جنگ بدر يا قحطى و گرسنگى است كه پيامبر اكرم ، عليه آنها نفرين كرده و چنين گفت : « خدايا عذاب را بر قبيلهء « مضر » سخت فرما و براى آنها سالهايى مانند سالهاى حضرت يوسف برسان . » « 1 » و پس از آن ، خداوند آنها را چنان به قحط و خشكسالى مبتلا فرمود كه به خوردن مردار و حتى خوردن سگها و استخوانهاى سوخته و تكّههاى پوست نمك زده پيش از دبّاغى و خوردن كودكانشان دست زدند .
إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ
؛ در اين هنگام ناله مىكنند و با فرياد و التماس يارى مىطلبند .
هامش
( 1 ) -
اللهم اشدد وطأتك على مضر و اجعلها عليهم سنين ، كسنى يوسف عليه السّلام .