بر طرف سازيم در گمراهى خود لجاجت مىكنند و به سرگردانى در مىمانند . ( 75 )
و ما آنها را به كفرشان مورد مؤاخذه قرار داديم امّا آنها ، نه در برابر پروردگارشان فروتنى كردند و نه به درگاهش تضرّع و زارى . ( 76 )
تا جايى كه درى از عذاب سخت بر رويشان گشوديم كه در اين موقع مأيوس و گرفتار شدند . ( 77 )
تفسير :
أَ فَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ
؛ منظور از « قول » قرآن است و در معناى آيه دو وجه ذكر شده است :
الف - خداوند مىفرمايد : آيا در قرآن نمىانديشند تا حقّانيت آن را كه دلالت بر صداقت پيامبر مىكند بشناسند و در جواب فرموده :
« أَمْ جاءَهُمْ »
( در اين وجه « ام » به معناى « بل » گرفته شده است ) بلكه براى آنان چيزهايى ( از آسمان ) آمده است كه براى آبا و اجداد آنها نيامده و به اين دليل قرآن را بدعت شمرده و انكار كردهاند . نظير اين معنا ، آيهء شريفهء ذيل است :
لِتُنْذِرَ قَوْماً ما أُنْذِرَ آباؤُهُمْ
؛ « تا انذار كنى مردمى را كه پدرانشان انذار شدهاند » ( يس / 3 ) .
ب - آيا در قرآن تدبّر نمىكنند تا از آن بترسند كه بر سرشان بيايد مثل آنچه بر سر تكذيب كنندگان پيش از آنها آمده است ، و در جواب
أَمْ جاءَهُمْ . . .
آمده كه در اين وجه « ام » به معناى خودش ( معادل همزهء استفهام ) آمده ، يعنى يا مگر به وسيلهء قرآن براى اينها امانى آمده است كه براى پدران آنها نيامده بود ؟ كه از خدا بترسيدند و به او ايمان آوردند و از او اطاعت كردند ، منظور از پدران قوم پيامبر ، حضرت اسماعيل و فرزندان آن حضرت مىباشند ، از پيامبر اكرم اسلام نقل شده : « مضر » و « ربيعه » را دشنام ندهيد ، زيرا آن دو ، مسلمان بودند ، و نيز « حارث بن كعب » و « اسد بن خزيمه » و « تميم بن مرّ » را ناسزا نگوييد ، چرا كه ايشان نيز مسلمان بودهاند ، و در هر امرى كه