وَ كَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ
؛ آنها كه ديدار آخرت و حساب و مجازات آن روز را تكذيب كردند
« مِمَّا تَشْرَبُونَ »
بعد از اين فعل ، كلمهء « منه » به قرينهء ما قبل حذف شده ، و يا در اصل « مما تشربونه » بوده و ضمير حذف شده يعنى : از آنچه شما مىآشاميد .
« أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ »
در اعراب اين عبارت سه وجه ذكر شده است :
اول اين كه در محل رفع است به اين قرار كه فاعل براى فعل محذوفى است كه جزاى شرط بوده و گويا چنين گفته است : أ يعدكم انكم اذا متم وقع اخراجكم ، و جملهء شرطيه نيز به اين دليل كه خبر از « انكم » است در محل رفع مىباشد .
وجه دوم اين كه چون « انكم » به منظور تأكيد تكرار شده ، پس « مخرجون » خبر از « انّكم » اول است و براى زيبا شدن تكرار ، ميان دو كلمهء مكرّر ، به وسيلهء ظرف فاصلهاى واقع شده است . وجه سوّم اين كه اين عبارت ، مرفوع به ظرف است به اين تقدير : أ يعدكم انكم وقت موتكم و كونكم ترابا و عظاما ، اخراجكم . « 1 » ظرف و آنچه به وسيلهء آن ، رفع داده شده ، جملگى خبر براى « ان » خواهد بود .
هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ
؛ كلمهء « هيهات » با فتح و كسر خوانده شده و در معناى اين آيه زجّاج گفته است : البعد لما توعدون : اسم فعل را نازل منزلهء مصدر قرار داده يعنى چه دور است آنچه وعده داده شدهايد ، و جايز است كه « لام » براى بيان چيزى باشد كه پس از كلمهء « هيهات » ، بعيد شمرده مىشود ، چنان كه « لام » در « هيت لك » براى بيان ( اهميّت ) چيزى است كه برايش فرياد زده مىشود .
إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا
؛ مرجع ضمير ( هى ) حيات است كه بعد از « الّا » براى بيان آن آمده و در اصل « ان الحيواة الا حيوتنا الدنيا » بوده كلمهء « حيات » ( اول ) برداشته شده و به جايش ضمير گذاشته شده چون خبر كه « حيات » ( دومى ) است بر آن دلالت و آن را بيان مىكند ، مثل اين گفتار شاعر :
هامش
( 1 ) - آيا هود به شما وعده مىدهد كه وقتى مرديد و استخوانهايتان خاك شد بيرون آورده خواهيد شد ؟