مثبت دادند .
از حسن بصرى نقل شده است كه اين آيه خطاب به پيغمبر اسلام است كه مأمور شد مردم را در آخرين حجش به وجوب حج آگاه كند .
« رجالا » يعنى در حال پياده ، رجال و راجل مثل قيام و قائم است .
« وَ عَلى كُلِّ ضامِرٍ »
: اين عبارت نيز حال است و عطف بر حال قبلى يعنى « رجالا » مىباشد و گويى فرموده است : رجالا و ركبانا : پياده و سواره . « يأتين » : صفت براى « كل ضامر » است كه مفرد و در معناى جمع مىباشد . امام صادق عليه السّلام رجّالا به ضم « راء » با تشديد قرائت كرده و فرموده :
هم « الرّجاله »
: آنها پيادگانند ( در مقابل خيّاله : اسب سواران ) . « 1 » فعل يأتين ، يأتون نيز قرائت شده بنا بر اين كه صفت براى رجال و ركبان باشد ، فجّ عميق يعنى راه دور .
لِيَشْهَدُوا مَنافِعَ لَهُمْ
؛ با نكره آوردن « منافع » بهرههاى دينى و دنيوى ويژهء عبادت مراسم حجّ را اراده كرده است كه در عبادتهاى ديگر يافت نمىشود ، و بعضى گفتهاند مراد از آن ، منافع آخرت است از قبيل عفو و مغفرت .
در معناى ايّام معلومات اختلاف است : از امام باقر عليه السّلام روايت شده است كه منظور از آن ، روز قربانى و سه روز بعد از آن ، يعنى ايّام تشريق مىباشد و منظور از ايّام معدودات دههء ذيحجّه است ، قول ابن عباس همين است و زجّاج نيز اين را برگزيده و گفته است : دليلش اين است كه « ذكر » در اين جا ، دلالت مىكند بر تسميه يعنى گفتنبسم اللَّه كه هنگام ذبح و نحر خوانده مىشود و اين روزها اختصاص به اين عمل دارد . از امام صادق عليه السّلام نقل شده است كه مراد از ذكر ، تكبيراتى است كه در منا ، بعد از پانزده نمازى كه اول آن ، نماز ظهر روز عيد قربان است گفته مىشود و آن چنين است :
اللَّه اكبر اللَّه اكبر لا إله الا اللَّه و اللَّه اكبر اللَّه اكبر و للَّه الحمد اللَّه اكبر على ما
هامش
( 1 ) - خيّاله جمع خيّال : اسب سوار . منجد الطلاب مادهء خال .