اين وعده ، كى خواهد آمد ، خداوند به آنها فرموده است : « از من درخواست شتاب در عذاب نكنيد » ؛ و با اين بيان از يك سو انسان را بر اين صفت مذمّت كرده است كه طبيعت او چنين است ( عجله مىكند ) و از سوى ديگر او را از اين عمل نهى كرده و گويى خطاب به انسان مىفرمايد : اين از شما امر تازهاى نيست كه در امور عجله مىكنيد ، زيرا بر اين صفت آفريده شدهايد و اين طبيعت شماست ، از ابن عباس نقل شده كه : منظور از انسان آدم است ، وقتى روح ، به سينهاش رسيد ، خواست بلند شود ، امّا ظاهر اين است كه مراد از آن جنس انسان است . بعضى گفتهاند : « عجل » به لغت حمير به معناى گل است و به قول شاعر آنان استشهاد كردهاند :
و النبع « 1 » ينبت بين الصّخر ضاحية « 2 » * و النّخل ينبت بين الماء و العجل « 3 »
لَوْ يَعْلَمُ الَّذِينَ كَفَرُوا
؛ جواب « لو » محذوف است و « حين » مفعول « يعلم » مىباشد ، يعنى اگر كافران ، وقت عذاب را كه براى فرا رسيدنش عجله مىكنند ، مىدانستند كه چه اندازه سخت است و چگونه آتش از پشت سر و جلو رو آنها را فرا گرفته است و هيچ گونه قدرت بر رفع آن از خود ندارند و كسى را نمىبينند كه ايشان را يارى كند ، اين چنين بر كفر خود و مسخره كردن ( حقايق دينى ) باقى نمىماندند . و جايز است فعل « يعلم » را بدون مفعول قرار دهيم به اين معنا كه اگر با آنان علم و آگاهى مىبود و نادان نبودند ، براى فرا رسيدن عذاب عجله نمىكردند . در
هامش
( 1 ) - نبع درختى است كه از چوبش كمان و تير مىسازند و در اصطلاح جديد به چشمه نيز مىگويند .
( 2 ) - كشّاف ، ج 3 ، ص 117 ، مصراع اول را در پاورقى چنين آورده : النبع فى الصخرة الصّماء منبته :
درخت نبع از ميان سنگ سخت مىرويد .
( 3 ) - درخت نبع از ميان سنگ سختى كه در تابش آفتاب قرار دارد ، مىرويد و درخت خرما از ميان آب و گل سر در مىآورد .
منجد الطلاب ، مادهء نبع . ترجمهء مجمع البيان ، دكتر احمد بهشتى هم در معناى شعر گفته است چشمه از ميان سنگها مىجوشد و نخل از ميان آب و خاك مىرويد .