كرده بود .
فلسفهء احرام :
15 . احرام ، رمز دور كردن نشانها و افتخارهاى وهمى و خيالى و عود به مفاخر واقعى است . احرام ، ارجاع به اين فكر است كه ببين آيا غير از كلاه نشان ديگرى از مردى در تو هست ؟ به قول سعدى در طيبات ، صفحهء 675 :
ره طالبان و مردان كرم است و لطف و احسان
تو خود از نشان مردى مگر اين كلاه دارى
به چه خرمى و نازان گرو از تو برد هامان
اگرت شرف همين است كه مال و جاه دارى
به در خداى قربى طلباى ضعيف همت
كه نماند اين تقرب كه به پادشاه دارى .
رمزهاى وحدت در حج :
حج ، رمز ريختن و شكستن تعينات و غلافها و حصارهاى خيالى و اعتبارى است . همه دور يك خانه طواف كردن ، رمز هدف واحد و فكر و ايدهء واحد است . همه با هم در يك صحرا وقوف كردن و يك نوع عمل كردن و با هم حركت كردن ، رمز حركت در مسير واحد و ثبات بر مبنا و اصل و مبدأ واحد است . جامعه بايد اصول و مبادى ثابتى داشته باشد و در حدود آن اصول و مبادى حركت كند .
مسير واحد داشتن اجتماع فرع بر هدف واحد و انتخاب راه واحد و نظم و انضباط و حسن تفاهم :
جامعه آنگاه در مسير واحد حركت مىكند كه هدف واحد داشته باشد و راه وصول به هدف را يك جور تشخيص داده باشد و بعلاوه عادت به نظم و انضباط و اطاعت از آمر و فرمانده داشته باشد ، و ديگر عدم سوء ظن و وجود حسن تفاهم ميان افراد است .
در قرآن مىفرمايد : * ( ثم افيضوا من حيث افاض الناس . ) * در اين آيه اولًا تعبير به فيضان دارد ، چون حجاج در آن صحرا مثل دريا موج مىزنند . و بعد به قريش و اهل حُمْس مىگويد : شما موقف خود را جدا نكنيد . ( آنها به عرفات نمىرفتند و در مزدلفه كه ظاهراً مرتفعتر هم هست توقف مىكردند . ) .
طواف و انضباط :
16 . طواف مثل نماز است * ( ( الطواف بالبيت صلوة ) ) * ، مانند نماز