و بر خلاف اخلاق بودايى كه فقط جنبهء زجر نفس و فنا و نيستى و نفس كُشى و گم كردن شخصيت و شكستن خودى دارد و اما اخلاق اسلامى جنبهء گم كردن شخصيت خودپرستى و بازيافتن شخصيت انسانى دارد ، يك نوع تولد از نشئه اى به نشئهء ديگر است * ( ( لن يلج ملكوت السماء من لم يولد مرتين ) ) * و مردن از يك خودى و زنده شدن به خودى ديگر است . لهذا در اخلاق اسلامى در عين اينكه خود را فراموش كردن از يك نظر ممدوح است ( 1 ) * ( ( و اذكر ربك اذا نسيت ) ) * از نظر ديگر مذموم است ( 2 ) * ( ( و لاتكونوا كالذين نسوا الله فانسيهم انفسهم ) ) * در عين اينكه ذلت نفس از يك نظر خوب است همان طورى [ كه ] على عليه السلام [ فرمود ] : * ( طوبى لمن ذل فى نفسه ) * ( 3 ) يا فرمود : * ( موتوا قبل ان تموتوا ) * ، از نظر ديگر عزت و كرامت نفس ممدوح است كه رسول اكرم فرمود : * ( اطلبوا الحوائج بعزة الانفس . ) * و باز بر خلاف اخلاق مادى كه اساسش بر منفعت و تنازع بقاست ، در عين اينكه جنبهء تنازع بقايش در محيطى اوسع از منافع شخصى يعنى در دايرهء اصول و مبانى محفوظ است ، جنبهء تعاون بقا و ايثار و گذشت و شهادت زياد دارد : * ( تعاونوا على البر و التقوى ، ان الله يأمر بالعدل و الاحسان و ايتائ ذى القربى . ) * ايضاً در سورهء نساء ، آيهء 36 - 38 :
هامش
( 1 ) رجوع شود به ورقه هاى اخلاق و مسئلهء خودى .
( 2 ) [ توجه به خود ] از اين نظر كه ممدوح است مربوط است به شناختن نفس و روح و كمال و جمال و جلال آن و چيزهايى كه به نفس رونق و جلا و صفا مىبخشد ، و از [ آن ] نظر كه مذموم است عنوان خودى يعنى تنها خود را ديدن و خود را محور قرار دادن است و ديوارى و مرزى بين خود و غير كشيدن و [ ] فقط داخل مرز فعاليت كردن است . لازمهء كرامت نفس يكى نفع رساندن به غير است كه ضد خودپرستى است . به عبارت ديگر آن خود كه كرامت دارد خود فردى نيست ، جمال و كمال شخص به عنوان من در مقابل تو نيست ، آن من من انسانى است كه در مقابل تو و او قرار نمىگيرد ، در مقابل آن صفت و آن معنى قرار نمىگيرد . اين خود نوعى غيرت است ، حماسه است .
( 3 ) نهج البلاغه ، ج 3 ، ص 1143