دولتها شد ، به اين دليل كه اخلاق بايد برتر از قدرت باشد . در تعاليم خود مىگفت كه وطن پرستى اگر در نظارت وفا و صداقت بزرگترى نباشد ممكن است كه وسيله اى در دست طبع و جنايت باشد . » ز . آزادى عقول از خرافات اوليه ، كه « * ( ويضع عنهم اصرهم والاغلال التى كانت عليهم » . ) * داستان ابراهيم با تعبير عجيب « * ( فرجعوا الى انفسهم » نمونهء بسيار عالى است ( 1 ) ح . آزادى انسان از اسارت هوا و هوس انسانى ط . آزادى اجتماعى از اسارتهاى اجتماعى : * ( و نريد ان نمن على الذين استضعفوا فى الارض و نجعلهم ائمة و نجعلهم الوارثين . . . و نرى فرعون و هامان وجنودهما منهم ماكانوا يحذرون . ) * خلاصه [ حمايت ] از مستضعفان و مبارزه با ستمگران و گردنكشان و رهايى بخشيدن اجتماعى به انسانها . * ( و كأيّن من نبى قاتل معه ربيون كثير . . . ) * 3 . رجوع به كتاب جهانى از خود بيگانه ، مقاله هاى دين و دنيا ، نظريهء رودنسون .
4 . در اينكه دين در تاريخ گذشته نيروى عظيم ملى بوده بحثى نيست ، و همچنين انبيا قدرت عظيم معنوى بودهاند و ملى نه زورى ، بحثى نيست . سخن در اين است كه اين نيرو در چه جهتى عملًا به كار گرفته شده است ، مقتضاى طبيعت اين نيرو چه بوده است ؟ بحثى كه در نمرهء 1 كرديم مربوط به اين جهت بود .
5 . بحث ديگر اين است كه فرضاً اين نيرو در گذشته عملكرد خوبى داشته است ، آيا در آينده نيز مىتواند به صورت يك نيرو وجود داشته باشد ؟ يا [ در ] آينده در اثر غلبهء علم ، دين نمىتواند به صورت يك نيرو درآيد و شخصيتهاى مذهبى ، ديگر آن قدرت سابق
هامش
( 1 ) خلاصه با آزادكردن از قيد پرستش غير حق به انسان شخصيت داده است .