فلم يقاتلوكم و القوا اليكم السلم فما جعل الله لكم عليهم سبيلًا ) * ( سورهء نساء ، آيهء 90 ) . رسول خدا با احدى كه از او كناره گيرى كرده بود نمىجنگيد تا اينكه سورهء برائت نازل شد و امر شد به پيغمبر كه بجنگد اعم از كسى كه كناره گيرى كرده يا كناره گيرى نكرده است ، به استثناى كسانى كه پيغمبر با آنها عهد بسته است كه در نص آيه استثنا شدهاند .
1 . در اينكه پيمان بر طبق مصالحى جايز بوده و پيغمبر پيمان مىبسته شكى نيست ، و در اينكه نقض پيمان به هيچ وجه جايز نبوده باز هم شكى نيست ( الميزان ، جلد 9 ، ص 195 ) ولى آيا قبل از آيات برائت جايز بوده عهد و پيمان براى همزيستى و بعد از آن جايز نيست و يا اينكه باز هم معاهده و صلح ولو با مشركين جايز است ؟
2 . مسألهء ديگر اين است كه بنا بر عدم جواز عهد و پيمان با مشرك قهراً بايد گفت همزيستى به هيچ وجه جايز نيست ، ولى بنا بر جواز عهد و پيمان بايد گفت تازه مسأله به اين صورت مطرح است كه اگر عهد و پيمانى در كار نباشد ، تهاجم ابتدايى براى قلع و قمع ريشهء كفر و بت پرستى ولو اينكه تعرضى از آن طرف نشده باشد ، جايز است يا نه ؟
ممكن است گفته شود آنچه از آيات برائت فهميده مىشود اين است كه به اين دليل بايد با آنها جنگيد كه اولًا عهد و پيمانى در كار نيست ، ثانياً از ناحيهء آنها احساس خطر مىشود ، زيرا مىفرمايد :
* ( كيف و ان يظهروا عليكم لا يرقبوا فيكم الاًّ ولا ذمّة يرضونكم بافواههم و تأبى قلوبهم و اكثرهم فاسقون . . . لايرقبون فى مؤمن الاًّ ولا ذمّة و اولئك هم المعتدون . . . الاتقاتلون قوماً نكثوا أيمانهم و همّوا باخراج الرسول و هم بدؤكم اوّل مرّة . . . ) * 3 . در تفسير المنار ، ج 11 ، صفحهء 123 تحت عنوان « فى احكام القتال و المعاهدات والصلح و هى 20 حكماً » حكم اول را برائت از مشركين عرب مىداند و علت آن را روش خاص آنها در مخالفت با
يادداشتهاى استاد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 331
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٣١