فَإِنْ تابُوا
؛ اگر از كفر ، و پيمانشكنى خود ، توبه كنند . برادران دينى شمايند . در اين عبارت مبتدا محذوف است و تقدير چنين است : فهم اخوانكم .
وَ نُفَصِّلُ الْآياتِ
؛ ما اين آيات را به تفصيل بيان مىكنيم ، و اين جمله به عنوان تعريض است كه گويا خداوند مىفرمايد : تنها كسى كه در تفصيل آيات الهى بينديشد ، عالم و داناست نه غير او .
وَ إِنْ نَكَثُوا
؛ و اگر پس از بستن عهدها ، آنها را بشكنند و به عيبجويى در دين شما قد علم كنند .
فَقاتِلُوا أَئِمَّةَ الْكُفْرِ
؛ پس با آنها به جنگ و قتال برخيزيد .
در اين آيه با اين كه امكان داشت به جاى « ائمة الكفر » ضمير « هم » بياورد امّا اسم ظاهر آورده تا بفهماند وقتى كه آنان در حالت شرك از روى تمرّد ، خوى بزرگان عرب را ترك و نقض عهد و پيمان كردند ، و سپس ايمان آوردند : نماز را به پا داشتند و زكات را ادا كردند ، و براى مسلمانان برادران دينى شدند ، و پس از اين مرحله ، از اسلام برگشتند و مرتدّ شدند و در نتيجه عهد و پيمانى را كه همان بيعت دينى است برهم زدند و دين خدا را مورد طعن قرار دادند ، در اين صورت ، اينها سردمداران كفر و ضلالت و پيشگامان در اين ورطه خواهند بود .
از حذيفه نقل شده است كه اهل اين آيه يعنى مصاديق آن ، هنوز نيامدهاند ، و نيز امير المؤمنين عليه السّلام اين آيه را در روز جنگ جمل قرائت كرد و سپس فرمود : اى مردم به خدا سوگند رسول خدا به من سفارش كرد و فرمود : على جان ! در آيندهء نزديك با گروههاى پيمانشكن ، طغيانگر ، و اهل نفاق ، به جنگ و جدال ، درگير خواهى شد . « 1 »
إِنَّهُمْ لا أَيْمانَ لَهُمْ
؛ براى آنها عهد و پيمانى نيست ، يعنى عهد و پيمانشان را
هامش
( 1 ) -
اما و اللَّه لقد عهد الى رسول اللَّه صلّى اللَّه عليه و آله و سلّم و قال لى : يا علىّ لتقاتلن الفئة النّاكثة و الفئة الباغية و الفئة المارقة .