بر هدايت خداوند ترجيح دهد .
وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها
؛ اگر مىخواستيم ، او را بزرگ مىداشتيم و با آن آيات ، او را به مقامات عالمان نيك بالا مىبرديم ولى او به دنيا گراييد و به آن رغبت پيدا كرد .
خداوند متعال ، علوّ مقام شخص مذكور را معلّق بر اراده و مشيّت خود كرده و معلّق بر عمل او كه با انجام آن مستحقّ علوّ مقام مىشود ، نكرده است . علّت آن اين است كه خواست خداوند در بالا بردن مقام و منزلت او ، تابع پيروى او از آيات الهى است بنا بر اين در آيه ، مشيّت [ خداوند ] ذكر شده ولى مقصود از آن عملى است كه مشيّت تابع آن است ، گويا چنين گفته شده : اگر آيات ما را پيروى مىكرد ، او را به سبب [ پيروى از ] آيات بالا مىبرديم همانطور كه مىبينيم در جملهء :
وَ لكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ
خداوند استدراك كرده و مشيّت خود را تابع ميل و رغبت شخص مذكور كه عمل اوست ، كرده است . بنا بر اين لازم است كه « و لو شئنا » به معناى چيزى ( پيروى از آيات ) باشد كه عمل شخص مذكور است .
فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ
؛ صفت او مانند صفت سگ در پستترين حالت است ، يعنى حالتى كه بهطور مداوم زبانش از دهانش بيرون است چه به او حمله شود و تهييج گردد و رانده شود ، چه رها شود و به او حمله نشود . توضيح اين است كه ساير حيوانات ، زبانشان را از دهانشان بيرون نمىآورند مگر هنگامى كه تهييج و تحريك شوند ولى سگ بهطور مداوم چه تحريك شود و چه نشود زبانش از دهانش بيرون است . بنا بر اين حق مطلب اين بود كه گفته شود : و لو شئنا لرفعناه بها و لكنه اخلد الى الارض فحططناه ، ولى تشبيه او به سگ در پستترين حالت ، به همان معناى انحطاط است .
جملهء شرطيهء :
« إِنْ تَحْمِلْ . . . »
محلّا منصوب است چون حال است ؛ گويا گفته شده : او همانند سگ است در حالى كه دائما خوار است و زبانش در هر دو حالت از دهانش بيرون است .