پيمان فطرى توحيد و خداشناسى بىخبر ) . ( 172 )
يا نگوييد پدران ما قبل از ما بتپرستى را اختيار كردند و ما هم فرزندانى بعد از آنها بوديم ( و چارهاى جز پيروى از آن نداشتيم ) . آيا ما را به آنچه باطلگرايان انجام دادند مجازات مىكنى . ( 173 )
اين چنين آيات را توضيح مىدهيم ، شايد به سوى حق بازگردند ( و بدانند نداى توحيد در درون جانشان از روز نخست بوده است ) . ( 174 )
تفسير :
« ذريتهم » به صورت جمع ( ذرياتهم ) نيز قرائت شده است . كسانى كه آن را مفرد قرائت كردهاند براى اين است كه مفرد شامل جمع نيز مىشود همانطور كه در آيهء 173 سورهء اعراف
« وَ كُنَّا ذُرِّيَّةً مِنْ بَعْدِهِمْ »
نيز اين مطلب را مىبينى .
مِنْ ظُهُورِهِمْ
؛ بدل بعض ، از « بنى ادم » است و معناى اخذ ذريه از پشت فرزندان آدم ، بيرون كردن آنها از صلب فرزندان آدم است .
قول خداى تعالى :
« وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ ؛ أَ لَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا »
، از باب تمثيل است و معناى آن اين است كه خداوند براى آنها دليلهايى بر خداوندىاش اقامه كرد و عقلهاى ايشان ، كه خداوند در وجود آنها نهاده و آن را تميز دهندهء هدايت و گمراهى قرار داده است ، بر آن گواهند . بنا بر اين ، گويا خداوند آنها را گواه بر خودشان دانسته و از آنها اقرار گرفته و به ايشان گفته است : آيا من پروردگار شما نيستم ؟ و گويا آنها پاسخ دادهاند : بله تو پروردگار ما هستى . ما بر خويشتن گواهيم و به خدايى تو اقرار مىكنيم .
أَنْ تَقُولُوا
؛ مفعول له است ، يعنى ما دلايلى را كه عقلها بر صحّت آنها گواهى مىدهند اقامه كرديم ؛ براى اين كه دوست نداشتيم كه در روز رستاخيز بگوييد : ما از اين امر غافل بوديم و بر آن آگاه نشديم . يا بگوييد : پدران ما پيش از ما بتپرست بودند و ما هم فرزندانى بعد از آنها بوديم و به آنها اقتدا كرديم [ خداوند اين عذرها را قبول ندارد ] زيرا دلايل يگانگى خداوند ، در فطرت آنان موجود است بنا بر اين