[ در تكرار آيات مربوط به تغيير قبله فوائد مختلفى وجود دارد و يكى از فوايد آن اين است كه اعلان كند از اين پس قبله مسلمانان منحصرا « كعبه » خواهد بود . ]
« إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا »
اين جمله استثنا از « ناس » است و معناى آن اين است كه خداوند قبله را كعبه قرار داد تا فرصتى براى محاجّه و مجادلهء يهود باقى نماند ، جز براى معاندان آنها كه مىگفتند : محمّد ( ص ) از قبلهء ما ، بيت المقدس ، روى به « كعبه » نياورد مگر به خاطر دلبستگى به آيين قوم خود ( قريش ) و دوستى شهر و ديار خويش و اگر بر حق بود بر قبلهء ما كه قبلهء همهء انبياست باقى مىماند .
و دليلى كه منصفين از اهل كتاب قبل از تغيير قبله براى محاجّه و مجادله با مسلمانان داشتند اين بود كه مىگفتند : چرا پيامبر اسلام چنان كه در تورات ذكر شده به كعبه ، قبلهء پدرش ابراهيم توجه نمىكند .
و علت اين كه گفتهء اين دسته از يهود دليل ناميده شده اين است كه آنها به اين سخن خود استدلال مىكردند .
و ممكن است معناى آيه اين باشد كه با تغيير « قبله » ديگر براى قريش بر شما مسلمانان حجّتى نيست و نمىتوانند شما را مؤاخذه كنند كه چرا از « كعبه » قبله ابراهيم و اسماعيل ، پدران عرب دست برداشتهايد ؟
جمعى از مفسّران مىگويند :
إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا
[ استثناى منقطع است ] و مقصود از اشخاص ستمكار اهل مكّه ( يعنى قريش ) است ، زيرا قريش مىگفتند :
محمّد ( ص ) بالاخره متوجه شد كه ما بر حق هستيم و متوجه قبله پدرانش گرديد و به زودى به آيين آنان نيز باز مىگردد .
هامش
الى بيت المقدس يعنى در هر حالى كه از توجه به بيت المقدس منصرف شدى روى به طرف مسجد الحرام بر گردان .
( ترجمهء تفسير مجمع البيان ، ج 2 ، ص 113 ) . - م .