پيامبر ( ص ) غيبت كرده تا براى روز قيام تدارك بيند و دنيا را از عدل و داد پر كند و او « قائم مهدى » است . غيبت بعنوان نشانى از قائم مهدى حقيقى تلقى مىشود ، و قبل و بعد از غيبت امام دوازدهم در سال 260 / 874 مورد بحث قرار گرفته است . بسيارى از نويسندگان شيعه احاديثى منسوب به پيامبر و امامان را درباره اين موضوع گردآورى كردهاند . اين احاديث را بسيارى از گروههاى شيعه به منظور پشتيبانى از ادعاهاى رهبرانشان ، كه در بلندپروازيها و قدرتطلبيهاى خود عنوان قائم مهدى را گرفتهاند ، به كار بردهاند . پيش از سال 260 / 874 اين عنوان را حتى بعضى از اماميه بعنوان دليلى بر اينكه يكى از امامان از دنيا رفتهء آنها در واقع قائم مهدى بوده است به كار بردهاند . مآلا همان احاديث را شيعيان اثنى عشرى براى تأييد اين عقيده كه امام دوازدهم قائم مهدى است به كار گرفتهاند . آثار در موضوع غيبت را از نظر تاريخ نگارش آن به سه گروه مىتوان تقسيم كرد .
1 - 1 - 2 . كتبى كه در موضوع غيبت قبل از 260 / 874 نوشته شده
علماى اماميه در حدود چهار صد كتاب ( الاصول الاربعمائة ) در طول زندگى يازده امام نوشتهاند . بعضى از اين آثار با نقل احاديثى از پيامبر و امامان ، در موضوع غيبت امام مهدى بحث مىكند . در عين حال ، اين احاديث ، هرگز ، نامى از آن امام به ميان نياورده و زمان شروع غيبت او را مشخص نمىكند . ابهام موجود در احاديث مذكور بسيارى از شيعيان را تشجيع كرده تا آنان را در مورد امامان مختلف بكاربرند . از اين رو ، فرقه واقفه ، امام موسى كاظم امام هفتم را امام غائب دانستهاند درحالىكه اماميه ، قطعيه و زيديه جاروديه ( ( 1 ) ) امام دوازدهم را امام غائب مىدانند ، ولى نام او را مشخص نكردهاند . با وجودى كه اكثريت عظيمى از اين آثار قديمى باقى نماندهاند ، به نظر مىرسد نويسندگان اسلامى در قرون چهارم و پنجم هجرى مبناى آثار خود را در موضوع غيبت بر اين نوشتارهاى قديمى قرار داده باشند . آثار زير نمونههايى از ديدگاههاى واقفيه ، زيديه ، و اماميه را در موضوع غيبت ارائه مىدهد .
اول - واقفه : 1 . انماطى ابراهيم بن صالح كوفى ، يكى از اصحاب امام پنجم ، محمد - باقر ( ع ) ( شهادت 114 / 732 ) بود . وى كتابى تحت عنوان الغيبه نوشت كه ديدگاه