برخى از نكات لفظى زيبا در اين سخنان هشتگانه :
گرچه هريك از سخنان هشتگانه را كه نخستين بشمار آوريم سخنان ديگر در دنبالهء آن راست و انسجام آنها از جهت معنى صحيح است .
اما معمولا : « العالم بستان سياجه الدوله » را سخن نخستين بشمار مىآورند ، و هشتمين سخن : « و العدل مألوف به صلاح العالم » مىباشد .
يكى ديگر از نكات لفظى :
هميشه كلمهء اول از سخن اول با كلمه آخر از سخن هشتم برابر است . چنان كه در ترسيم ستارهء هشتپر سخن نخستين : ( العالم بستان سياجه الدوله ) اولين كلمهء آن يعنى : « العالم » با آخرين كلمه هشتمين سخن يعنى : « و العدل مألوف به صلاح العالم » برابر است و به همين روش هر سخن را كه نخستين بشمار آوريم اولين كلمهء آن با آخرين كلمهء هشتمين سخن برابر خواهد بود .
رعايت اينگونه صنايع و زيبائيهاى لفظى در اصل عربى اين سخنان از خصايص زبان عربى است . اين سخنان جزئى است از كتاب السياسه ارسطوطاليس كه از زبان يونانى به عربى ترجمه شده است . شايد در اصل يونانى اين سخنان نيز اين صنايع لفظى به كار رفته است ، زيرا ارسطوطاليس پيش از آنكه يك فيلسوف باشد يكى از ادبا و نويسندگان زبردست يونانى بشمار مىرفته است ، و مترجم اديب تازى اين سخنان را ماهرانه و در كمال زبردستى طورى ترجمه كرده كه صنايع و محاسن لفظى آنها نيز محفوظ مانده است .
اما در ترجمه فارسى سخنان هشتگانه - چنان كه بر اهل فضل پوشيده نيست رعايت نكات مزبور عينا مانند عربى امكانپذير نمىباشد ، يا اينكه بندهء مترجم از عهدهء آن برنيامده است ؟
فلسفه اجتماعى اين سخنان
بايد دانست كه صنايع لفظى در اين هشت سخن حكيمانه با حقايق معنوى انطباق پيدا كرده است .
چنان كه ارسطوطاليس خود به اين نكته تصريح نموده و مراد او اين است كه يك جامعه مترقى و رشيد و شالودههاى يك مدينهء فاضلهء انسانى بر اين هشت اصل
طبقات الأطباء والحكماء ( فارسى ) — صفحة 268
مساهمون: سليمان بن حسان الأندلسي ( ابن جلجل )
ص٢٦٨