شرح
( 1 )
( 2 ) - ترجمهء احوال اين دو شخصيت بزرگ از پزشكان را بسيار كوتاه و با اشتباهات تاريخى نوشته است ، اساسا تفكيك اين دو ترجمه از هم غير ممكن است ، زيرا ابن جلجل پس از اتمام ترجمهء نخستين ، ترجمهء دومين را آغاز نموده ، ولى ناگهان سخن را بار ديگر بر سر ترجمهء نخستين گشانيده است ، و با اينكه قفطى و ابن اصيبعه در تراجم خود همه جا سخنان ابن جلجل را نقل كردهاند اما بواسطه اختصار و اشتباهات تاريخى كه در ترجمهء احوال اين دو شخصيت پزشكى مشاهده نمودهاند ، چيزى از او در ترجمهء احوال اين دو پزشك روايت نكردهاند .
اينك براى تكميل سخنان ابن جلجل ترجمه احوال سه تن از نخستين پزشكان ( خاندان بختيشوع ) را ياد مىكند : « خاندان بختيشوع : خاندان بزرگ بختيشوع از پزشكان مدرسه طب و بيمارستان شهر جنديشاپور بوده و پيرو كيش نصرانى و بر طريقه نسطوريان بودهاند .
نخستين پزشك از اين خاندان جورجيس پسر بختيشوع رئيس پزشكان مدرسه جنديشاپور بوده است ، خليفه منصور عباسى در سال 184 ه او را به شهر بغداد احضار كرد ، و از آن پس بعنوان پزشك خاص خليفه منصوب گرديد ، تا اينكه در سال 152 ه در ايام خلافت منصور بدرود زندگانى گفت .
دومين پزشك اين خاندان پسر جورجبيس بختيشوع بوده است ، خليفه مهدى عباسى او را از جنديشاپور به بغداد احضار كرد و منصب پدرش ( پزشك خاص خليفه ) را به او تفويض نموده وى به بغداد آمد و ديرى پزشك خاص آن خليفه بوده و به او خدمت كرد ، و پس از مرگ مهدى به الهادى و پس از او به هارون الرشيد بعلم و دانش خود خدمت كرد ، تا اينكه در عهد هارون ازين جهان رخت بربست .
سومين پزشك نامدار اين دودمان : جبرئيل پسر بختيشوع بوده ، وى در زمان پدرش - بختيشوع شهرت يافت ، و پزشك خاص جعفر بن يحيى برمكى گرديد ، تا اينكه پدرش بختيشوع درگذشت . و جعفر برمكى او را به نزد خليفه هارون برد . و از ان پس پزشك خاص خليفه هارون الرشيد گرديد ، در اين ايام جبرئيل در بغداد حشمت و جاه و جلال عظيم يافت و در دربار هارون تقرب و مقام ارجمند يافت و خليفه او را رئيس پزشكان بغداد نموده ، و او همچنين در اين سمت در زمان امين و مامون باقى بود ، تا اينكه در خلافت مامون در سال 213 ه بدرود زندگانى گفت .
و از جملهء تأليفات ( طبى ) جبرئيل كتاب : « الروضة الطبية » مىباشد ، اين كتاب را پل اسپاط در سال 1927 م بچاپ رسانيده است .
به منابع زير مراجعه شود : الفهرست ص 296 ، الطبقات 36 ، الاخبار ص 100 و 102 و 132 و 146 و 158 ، العيون 1 : 123 ، 127 ، 138 ، 144 ، 148 ، مختصر الدول 214 ، 226 ، مسالك الابصار ج - 5 - ق 3 ورق 458 - 471 ، و نيز به : مجلة المشرق ( 8 :
1097 ) مقاله بقلم يوسف غنيمه درباره ( خاندان بختيشوع پزشك )
( 3 ) - از اينجا تا پايان ترجمه بار ديگر از بختيشوع و كارهاى او سخن مىگويد