امّا بسيارى تفكّر درباره خدا خود عبادت است بلكه اصل و مقصد هر عبادتى است ، زيرا هنگامى كه انسان در چگونگى نظام آفرينش و آفريننده آن به تأمّل و تفكّر مىپردازد ، و به اسرار و دقايق فراوان هستى و آنچه وجود او را در ميان گرفته مىانديشد ناگزير در برابر نيرويى كه اين نظام را پديد آورده و قوانين آن را با اين همه دقّت و صحّت بنيان نهاده خود را حقير و ناچيز مىبيند ، و نيز زمانى كه انسان به نيروى خرد و انديشهاش درمىيابد ، كه قدرت خداوند بزرگ بر همه عوالم هستى احاطه دارد ، و هيچ موجودى نيست مگر اين كه در زير سلطه و قدرت اوست بىآنكه بتواند راهى براى چيرگى بر اين سلطه ، و رهايى از اين قدرت مطلقه براى خود پيدا كند ، ناگزير وجود او را ايمانى ژرف به آفريننده و پديدآورنده هستى فرامىگيرد ، و در برابر اين همه آثار عظمت با تمام وجود و از ته دل خضوع و فروتنى مىكند .
همچنين هنگامى كه انسان مىنگرد كه خداوند چه نعمتهاى گوناگونى به او داده ، و چه سرمايههاى بىحسابى براى ادامه حيات و رفع نيازهايش به او بخشيده ، و قدرت مطلقه خداوند را به نظر مىآورد كه او مىتواند در هر لحظه كه بخواهد اين نعمتها را از او بگيرد و هيچ نيرويى نمىتواند جلوگير او باشد ، به ناچار سپاس و امتنان خود را ويژه او مىگرداند ، و از ناسپاسى و آنچه او را به خشم مىآورد ، دورى مىگزيند .
و نيز زمانى كه انسان حكمت و مصلحتى را كه در آفرينش اوست درك مىكند ، و متوجّه مىشود كه غايت و نهايتى در انتظار اوست تا او را به جهان ديگرى منتقل سازد ، كه در آن به كسانى كه در دنيا نيكى كردهاند پاداش نيكو و به بدكاران كيفر مناسب داده مىشود ، ناگزير مواظب اعمال خود مىشود تا آنچه مايه رستگارى است انجام دهد و از آنچه مايه خشم پروردگار است دورى جويد .
اين كه انسان اين مطالب را درك كند و دريابد كه همه چيز از اوست خود ، عبادت است ، زيرا اين ادراك و هشيارى راهى است كه انسان را به درجات معرفت كه پايه و اساس ايمان است مىرساند و در عين حال به اعمال عبادى او همان روحانيّت و معنويّت گستردهاى را كه در تشريع آنها منظور است ، مىبخشد .
* * * مردى از آن حضرت درباره گفتار خداوند عزّ و جلّ پرسيد كه فرموده است :
وَ مَنْ