سرچشمههاى آن جارى و يكى از اصول و مبادى احكام فقهى قرار داده شده است .
روايت شده است كه شخصى از امام رضا عليه السّلام پرسيد : مردى در هنگام مردن وصيّت كرده است كه همگى مملوكان قديم من در راه خدا آزادند ، حكم شرعى چيست ؟
امام عليه السّلام فرمود : آرى خداوند متعال در كتاب خود فرموده است :
. . . حَتَّى عادَ كَالْعُرْجُونِ الْقَدِيمِ . . .
« 1 » هر كدام از مملوكان او را شش ماه از مدّت تملّك گذشته است ، او قديم و آزاد است ، و عرجون چوب قوسى شكلى است كه خوشه خرما را مشتمل بر رشتههاى داراى شكوفه است به درخت نخل متّصل مىسازد و پس از گذشت شش ماه خشك و كهنه مىشود .
امام عليه السّلام در اين باره به بيان حكم بسنده نكرده ، بلكه دليل حكم را از كتاب خدا استخراج و براى پرسشكننده بيان فرموده است .
بىنيازى أهل بيت عليهم السّلام از قياس و أمثال آن
اهل بيت عليهم السّلام نيازى نداشتند كه براى به دست آوردن احكام شرعى ، در جستجوى راههايى برآيند كه از واقع دين و حقيقت شرع به دور است مانند قياس و استحسان و جز اينها كه اصحاب رأى آنها را معتبر شمرده و در هنگامى كه نصّى وجود ندارد آنها را كاشف حكم شرعى قرار دادهاند ، اين بىنيازى اهل بيت عليهم السّلام به سبب كفايت ذاتى و نيز به واسطه علوم و اسرار رسالت و صحيفههاى ايمانى است كه از جدّ خود پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و إله به ارث بردهاند ، و هم بر اثر داشتن ملكه معرفت است كه خداوند به آنها بخشيده است تا بر مردم از جانب او حجّت و دليل باشند .
اهل بيت عليهم السّلام عمل به قياس و نظاير آن را به سختى محكوم كردهاند ، و چنان كه مىدانيم اينها را اهل رأى پديد آوردهاند تا در موقعى كه نمىتوانستهاند بر دليل حكم شرعى دست پيدا كنند از اين طرق استفاده كرده خود را از اين مشكل رهايى دهند ، به همين سبب ميان ائمّه اهل بيت عليهم السّلام و اينها برخوردهاى تندى روى داده است ، و شايد ما در كتاب آينده خود به نام امام صادق عليه السّلام در اين باره به تفصيل سخن گوييم ، زيرا اين
هامش
( 1 ) - يس / 39 يعنى : تا آنكه به مانند چوب كهنه خوشه خرما بازگردد .