فرمانپذيرى است ، زيرا آن زن مسلمان شده به نزد سليمان نيامد ، بلكه پس از آمدن به نزد أو وگفتگويى كه ميان آنان درگرفت وپرسش وپاسخى كه از همديگر شنيدند ، مسلمان شد . « 1 »
امّا دانشمندان دربارهء كسى كه علمي از كتاب نزد خويش داشت دو قول گوناگون دارند ، برخى گفتهاند كه أو از فرشتگان بود وبرخى نيز گفتهاند كه از آدميان بود اما آنان كه رأى نخست را پذيرفتهاند ، خود در بيان مصداقش اختلاف دارند ، برخى گفتهاند كه أو جبريل ( ع ) بوده وبرخى ديگر را نظر بر اين است كه أو فرشتهء مأمور به ياريگرى سليمان ( ع ) بوده است .
اما كساني كه نظر دوم يعنى آدمي بودن أو را پذيرفتهاند ، آنان نيز در تعيين مصداق آن اختلاف نظر دارند . نظر نخست كه نظر ابن مسعود نيز هست ، بر آن است كه وى ، حضرت خضر ( ع ) بوده است اما بنابر نظر دوم كه مشهورتر ونظر ابن عباس است ، مقرّر مىدارد كه وى آصف بن برخيا ، وزير سليمان بوده است ، وى راستگو واز اسم أعظم آگاه بود چنانكه هر وقت خداوند را به آن نام مىخواند ، خداوند متعال خواستهء أو را روا مىداشت ، همچنين از يزيد بن رومان نيز ، روايت شده كه وى « آصف بن برخيا » بود كه راست كردار بود واسم أعظم مىدانست كه هر گاه به آن دعا مىكرد ، دعايش پذيرفته مىشد . وهر خواستهاى كه داشت خداوند به أو مىداد .
ابن عطيه وأبو حيّان معتقدند كه اين قول ، قول جمهور است وشوكانى آن را رأى بيشتر مفسران مىشمارد . سوّمين نظر كه قتادة بر آن است ، مقرر مىدارد كه وى كسى از فرزندان آدم بود ، مصمر مىگويد : گمان مىبرم كه گفته باشد أو يكى از بني إسرائيل بود كه از آن نام الهى كه مايهء روا داشتن دعاست ، آگاهى داشت . چهارمين نظر را ابن زيد ابراز داشته كه مىگويد : وى فردى نيكوكار بود كه در جزيرهاى واقع در ميان دريا مىزيست ، آن روز بيرون آمد كه به سليمان بنگرد ، وقتي شنيد كه عفريت مىگويد :
« أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ »
گفت :
« أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ »
( نمل ، 39 - 40 ) سپس نامى از نامهاى الهى را بر زبان آورد وآنگاه بود كه تخت ملكه را فرا روى سليمان بر دوش خود حمل مىكرد وآن فرمودهء الهى را بر زبان راند كه مىگويد :
« فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هذا مِنْ فَضْلِ رَبِّي »
تا آنجا كه مىفرمايد :
« فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ »
. « 2 »
در عين حال كساني هستند كه مىگويند أو خود سليمان ( ع ) ، پيامبر بزرگوار خداوند بوده
هامش
( 1 ) . تفاسير معتبر ذيل آيات پيش گفته .
( 2 ) . به تفاسير مشهور ، ذيل همين آيات وهمچنين البداية والنهاية ، 2 / 23 ، الكامل ابن أثير ، 1 / 132 ؛ تفسير فخر رازي ، 24 / 197 .