وحى را براى پيامبر ( ص ) مىنوشتى ، اينك نيز به تكاپو و تلاش برخيز و قرآن را گردآور » « 1 » ؛ 4 ) بر پايهء گزارشى متواتر ، هنگامى كه پيامبر ( ص ) ، در آخرين سال زندگىاش براى دومين بار ، قرآن را بر جبرئيل عرضه مىكرد و مىخواند ، زيد نيز حضور داشت « 2 » ؛ 5 ) زيد اگرچه در سنجش با بزرگان صحابه ، كم سن و سال مىنمود ، اما ، در دانش دين و درايت ، از بزرگان آنان شمرده مىشد ، و در روزگار عمر ، عثمان و على ( ع ) ، پيشوايى فتوا ، قضا ، قرائت و فرايض در مدينه ، با او بود . « 3 »
آشكار است كه در اين گردآورى قرآن ، زيد تنها نبود و ديگر ياران سرشناس پيامبر ( ص ) و حافظان ارجمند قرآن نيز او را يارى مىكردند . نيز گفتنى است كه زيد براى استوارى كار خويش ، بهترين شيوه را پيش گرفت ، يعنى تنها به حافظهء خويش - از اينرو كه خود حافظ همهء قرآن بود - و نيز به حافظهء ديگران - از اينرو كه حافظانى امين بودند - بسنده نكرد ، بلكه كار خويش را ، هم بر امرى قلبى و معنوى - [ يعنى حفظ خود و ديگران ] - و هم بر امرى مادى و محسوس - [ يعنى دستنوشتههاى قرآن ] - بنياد نهاد . شيوهء او در پذيرش هر آيه براى نوشتن ، افزون بر حفظ خويش ، دستنوشتهء آن آيه در زمان پيامبر ( ص ) بود ، دستنوشتهاى كه بايد دو نفر گواهى مىدادند كه آن را به همينگونه ، در زمان پيامبر ( ص ) و به املاى او ، ديدهاند . بدينگونه او همهء قرآن را آيه به آيه پىجويى كرد ، و هيچ آيهاى را ننوشت مگر با مقايسهء دستنوشتههايى از زمان پيامبر ( ص ) ، همراه با گواهى دو نفر كه آنها را در زمان پيامبر ديده و گزارش كرده بودند ، و يا از روى دستنوشتههايى كه نزد دو نفر يافت مىشد ، و اين خود گواهى كاملى از جانب آن دو ، به شمار مىآمد . « 4 » در اين باره ابن ابى داوود ، گزارشى آورده گوياى اين كه ابوبكر به عمر و زيد گفت : بر درگاه مسجد بنشينند و هر كس ، بخشى از قرآن را به همراه دو گواه براى آنها آورد ، بپذيرند و بنويسند . « 5 »
هامش
( 1 ) . سيوطى ، الاتقان ، 1 / 59 ؛ زركش ؛ البرهان ، 233 ؛ تفسير قرطبى ، 1 / 50 ؛ ابن كثير ، فضائل القرآن ، 14 ؛ زنجانى ، تاريخ القرآن ، 17 ؛ مقدمتان فى علوم القرآن ، 18 ، 25 ، 26 ، 51 ، 52 ؛ نيز بسنجيد با « لوبلوا » كه پس از آوردن اين گزارش مىافزايد : « كيست كه آرزو ندارد كه كاش يكى از ياران و شاگردان مسيح نيز پس از مرگ او ، تعاليم او را بىواسطه گردآورى و تدوين مىكرد . » بنگريد به :Leblois , Le Koyan et la Bible Hebraique , Paris ,1887 ،p. 47 .
( 2 ) . تفسير قرطبى ، 1 / 53 ؛ محمد ابوزهره ، همان ، 28 ؛ عبدالصبور شاهين ، همان ، 107 ؛ محمد حسين هيكل ، الصديق ابوبكر ، 321 .
( 3 ) . احمد امين ، فجرالاسلام ، 75 ؛ مقدمتان فى علوم القرآن ، 51 - 50 .
( 4 ) . محمد ابو زهره ، القرآن ، 30 - 31 ؛ سيوطى ، الاتقان ، 1 / 60 .
( 5 ) . عبدالصبور شاهين ، تاريخ القرآن ، 160 ؛ سيوطى الاتقان ، 1 / 60 .