به اينگونه ، بىهيچ گمان و گزافهاى مىتوان گفت : شيوهاى كه زيد برگزيد ، در تاريخ كوششهاى عقلى انسان ، شيوهاى برجسته و سرآمد بود . شيوهاى كه امروزه نيز در پژوهشهاى علمى ، شناخته و شايسته است . نيز مىتوان گفت : زيد ، اين شيوه را با دقت و درايتى هر چه بيشتر و بايستهتر به كار بست ؛ كه اين دقت در گردآورى قرآن ، ايمان استوار زيد به خدا را نيز پشتوانه داشت . آخر ، قرآن كلام الهى است و از اينرو هر گونه سهلانگارى و كم دقتى در گردآورى و تدوين آن ، گناه و نارواست . گناهى كه زيد با آن همه پارسايى و دينورزى و پيشينهء نيكو در همراهى با پيامبر ( ص ) ، از در افتادن بدان بيشتر پرهيز و پروا داشت .
گفتنى است كه همهء خاورپژوهان منصف نيز اين دقت و مراقبت زيد را گواهى كردهاند ، تا آنجا كه « سر ويليام ماير » گفته است : « در همهء جهان ، كتابى جز قرآن يافت نمىشود كه چهارده قرن ، با متنى تا اين اندازه دقيق و روشن ، پايدار مانده باشد » . « 1 »
بر كار بزرگ گردآورى قرآن كه ابوبكر و عمر هر دو در آن دخيل بودند و سنگينى انجام آن را زيد و گروهى از مهاجرين و انصار به دوش كشيدند ، استاد ابوزهره دو نكته مىافزايد ، گوياى دو حقيقت بسيار مهم كه بيانگر اجماع و همرأيى همهء مسلمانان ، بر سلامت قرآن از هرگونه دگرگونى و تحريف است ؛ و نيز بيانگر حفظ و پاسدارى خدا از قرآن و انگيزش الهاموار مسلمانان براى مراقبت و نگهبانى از آن :
1 ) كارى كه زيد كرد ، نخستين نگارش و نوشتن قرآن نبود ، بلكه بازنويسى و دوبارهنگارى آن بود ، زيرا قرآن در زمان پيامبر ( ص ) و زير نظارت او نوشته شده بود . كار اصلى و بىسابقهء زيد ، بررسى و پىجويى قرآن نگاشتههايى بود كه در دست اين و آن پراكنده بود ، و اطمينان از درستى و سلامت آنها ، از راه گواهى دستكم دو نفر بر درستى آنها ، و هماهنگى آنها با آنچه خود زيد و ديگر حافظان - انبوه و پرشمار - در حافظه داشتند . از اينرو كسى نمىتواند بگويد : كار زيد - كه از روى دستنوشتههاى مادى و محسوس انجام مىگرفت - بر بنيادى مادى و محسوس و ثابت ، استوار نبود .
2 ) كار زيد ، كارى انفرادى و تك روانه نبود ، كارى گروهى و همكارانه بود ، و گروهى از بزرگان ياران پيامبر ( ص ) در آن هميارى و همكارى داشتند . زيرا ابوبكر از مردم خواسته بود تا
هامش
( 1 ) . محمد حسين هيكل ، الصديق ابوبكر ، 323 ، نيز :Sir William Muir , The History of Islam , Edinburgh ,1923 .