بتوان آن را درست يا نزديك به درست پنداشت . از اينرو در اين باره هر كوششى انجام شود ، از حدس و گمان فراتر نخواهد رفت .
با اين همه ، دور نيست اگر روزگار آنان را تقريبا هزارهء دوم پيش از ميلاد بدانيم . از اينرو كه قرآن كريم عاد را پس از ثمود - نيز پس از لوط - آورده است و دربارهء ثموديان كه تاريخى روشنتر از عاديان دارند ، مىدانيم كه يكى از تيرههاى عرباند كه در نوشتههاى آشورى ياد شدهاند و از سدهء هشتم پيش از ميلاد در شمال شبه جزيرهء عربستان مىزيستهاند .
دربارهء قوم لوط نيز مىدانيم كه با ابراهيم ( ع ) هم روزگار بودهاند و ما پيش از اين ، روزگار ابراهيم ( ع ) را - چنان كه در كتابمان اسرائيل آوردهايم « 1 » - در سالهاى 1940 - 1765 پيش از ميلاد گمان زديم . از اينرو ، شايد بتوان گفت كه روزگار عاد در ميانهء روزگار ابراهيم و روزگار ثمود بوده است و بر اين پايه اگر روزگار عاديان را نيمهء دوم هزارهء دوم پيش از ميلاد بدانيم ، پر بىراه نخواهد بود . البته اگر درست باشد سخن پيش گفتهء كسانى كه « ارم » را با « ارام » سنجيده بودند و آن را با « آراميان » پيوند داده بودند و يا از راه « عاد ارم » ميان عاديان و آراميان پيوند و پيوستگى ديده بودند . اگر اين سخنان درست باشد ، داستان روزگار عاديان يكسره دگرگون خواهد شد و تا سدهء 23 پيش از ميلاد و تا پيش از پيدايى آراميان در عراق قديم پيش خواهد رفت و با سخن آن دسته از مورخان و مفسران مسلمان همآهنگ خواهد شد كه روزگار عاد را پيش از روزگار ابراهيم ، يعنى پيش از سدهء بيستم پيش از ميلاد مىدانند ، و اگر اين سخن درست باشد ، مىتوان بر استوارى آن پشتوانههايى نيز آورد : يكى ، آن آيههاى قرآنى كه عاديان را جانشينان نوحيان شمرده است « 2 » ؛ ديگر اينكه بارها در قرآن كريم داستان هود پس از داستان نوح آمده است « 3 » ؛ سوم اينكه قرآن در ميانهء ياد كرد از قوم نوح و قوم ابراهيم ، به قوم عاد و ثمود نيز اشاره كرده است « 4 » ؛ و چهارم اين آيهء شريفه : « الم نبؤا الّذين من قبلكم قوم نوح و عاد و ثمود و الّذين من بعدهم لا يعلمهم الا اللّه » « 5 » ( آيا داستان پيشينيان همچون عاديان و ثموديان و پسينيان آنان كه جز خدا كسى نمىشناسدشان به شما نرسيده است ) كه كسانى از آن ، چنين برداشتهاند كه چون در اين آيه و آيههاى پيش از آن ، روى سخن
هامش
( 1 ) . بنگريد به آنچه پيشتر دربارهء روزگار ابراهيم گفتهايم ؛ نيز : بيومى ، اسرائيل ، 171 - 176 .
( 2 ) . سورهء اعراف ، آيهء 69 ؛ سورهء ابراهيم ، آيهء 9 ؛ سورهء غافر ، آيهء 31 .
( 3 ) . براى نمونه : سورههاى هود ، اعراف ، مؤمنون و شعراء .
( 4 ) . سورهء توبه ، آيهء 70 .
( 5 ) . سورهء ابراهيم ، آيهء 9 ؛ نيز سورهء غافر ، آيهء 31 .