بزرگ شد ، از آنان زبان عربى آموخت و دخترى از آنان را به زنى گرفت . « 1 » اگرچه در اين باره تورات مىگويد : مادرش هاجر ، دخترى از خويشان خود را از مصر براى او به زنى گرفت . « 2 » و دربارهء آموزش زبان عربى اسماعيل ، برخى از مورخان مسلمان دوگانگى زبان قريش را با زبان جنوبيان يعنى عدنانيان و قحطانيان يادآور شدهاند ، اگر اسماعيل زبان عربى را از « جرهم » آموخته بود ، بايد زبان او با زبان آنان يا ديگرانى كه در مكه مىزيستهاند ، يكسان مىبود ، افزون بر اينكه شأن و منزلت « يعرب » نزد خدا از شأن و منزلت اسماعيل برتر نبوده ، همانگونه كه شأن و منزلت پدر يعرب - « قحطان » - از شأن و منزلت پدر اسماعيل - ابراهيم خليل ( ع ) - افزون نبوده است تا خداوند ، اسماعيل را از فضيلت دريافت زبان عربى محروم سازد و آن را نخست بار به « يعرب » بياموزد و ببخشد . « 3 » و از اينجاست كه گروهى از مورخان ، اسماعيل را نخستين كسى دانستهاند كه زبان عربى به او الهام شده است . « 4 » از اين بالاتر ، كسانى نيز هستند كه « قحطان » را از فرزندان اسماعيل شمردهاند . « 5 »
به هر رو ، نويسندهء كتاب الاكليل ، حسن بن احمد همدانى بر اين است كه « سبا » پسر « يشجب » يا پسرش « حمير » همان كسى است كه قبيلهء « جرهم » را به كوههاى حرم و حجاز برد ؛ و سرزمين مكه در آن روزگار خالى بود و جز چوپانان كسى بدان جا نمىرفت ، تا آنگاه كه هاجر و پسرش آمدند و جرهميان نزد آنان ماندند و اسماعيل ، دخترى از آنان را به زنى گرفت . « 6 »
داستان به هرگونه باشد ، بىگمان ابراهيم كسى نبود كه زن و فرزند محبوب خويش را در آن بيابان خشك و ترسناك رها سازد ، بىآنكه گاهگاه به ديدار آنان بشتابد ، بلكه همواره زودازود ، به ديدار زن و فرزند مىرفت تا پيوند و خويشى دو برادر ، اسماعيل و اسحاق ، را
هامش
( 1 ) . ابن كثير ، 1 / 155 ؛ ابن اثير ، 1 / 103 - 104 ؛ مروج الذهب ، 2 / 46 - 47 ؛ تاريخ طبرى ، 1 / 258 ؛ تفسير طبرى ، 13 / 230 ؛ تفسير بيضاوى ، 1 / 533 ؛ تفسير آلوسى ، 13 / 237 ؛ تفسير قرطبى ، 9 / 274 ؛ قصص القرآن ، 63 ؛ ازرقى ، 1 / 57 ، 2 / 40 - 41 ؛ العقد الفريد ، 1 / 133 ؛ شفاء الغرام ، 2 / 4 ؛ تاريخ الخميس ، 110 ؛ همدانى الاكليل ، 1 / 98 - 102 ، 117 ؛ ابن قتيبه ، المعارف ، 16 - 17 ؛ تاريخ ابن خلدون ، 2 / 37 ، 3 / 331 - 332 .
( 2 ) . سفر پيدايش ، 21 : 21 .
( 3 ) . مروج الذهب ، 2 / 46 .
( 4 ) . تاريخ ابن خلدون ، 2 / 86 ؛ تاريخ الخميس ، 110 ؛ تاريخ يعقوبى ، 1 / 221 ؛ العقد الفريد ، 1 / 134 ؛ ابن منظور ، لسان العرب ، 2 / 75 ؛ تاج العروس ، 2 / 352 ؛ شفاءالغرام ، 13 ؛ بسنجيد با : ياقوت ، 4 / 98 .
( 5 ) . همدانى ، الاكليل ، 1 / 103 - 105 ؛ تاريخ ابن خلدون ، 2 / 241 - 242 ؛ قلقشندى ، نهاية الارب فى انساب العرب ، 396 - 397 .
( 6 ) . الاكليل ، 1 / 101 .